Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:56:32.640875+00:00

Изге Яҙма: Хикмәттәр

Изге Яҙма: Хикмәттәр

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Хикмәттәр

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Хикмәттәр

Хикмәттәр

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Инеш һүҙ

Сөләймәндең хикмәттәре

Сөләймәндең хикмәттәре китабы – тормоштоң төрлө яғына ҡағылышлы аҡыллы әйтемдәр һәм нәсихәттәр йыйынтығы, әммә бөтәһенән элек улар Алла менән кеше араһындағы мөнәсәбәт тураһында һөйләй. Әйтемдәрҙең күпселеге Исраилдың аҡыл эйәһе Сөләймән батша исеме менән бәйләнгән. Күп йәһәттән улар Яҡын Көнсығыштағы башҡа халыҡтарҙың әйтемдәренә оҡшаш. Ә төп айырма шунда: йәһүд әйтемдәре Алла ҡанунына һәм бер кешенең дә, тотош халыҡтың да йәшәйешенең төп мәғәнәһе булған Аллаға тоғролоҡҡа нигеҙләнгән.

Китап өс өлөштән тора. Беренсеһенә (1–9-сы бүлектәр) тормош аҡылы һәм Аллаға тоғро йәшәү рәүеше тураһындағы әйтемдәр ингән, улар атаның улына өгөт-нәсихәте кеүегерәк яңғырай. Аҡыл үҙе менән танышырға теләгәндәрҙең бөтәһен дә бер табынға йыйған игелекле ҡатын образы аша бирелә. Ә ахмаҡлыҡ тәжрибәһеҙ егет-еләнде ауына ҡармап эләктерергә тырышҡан аҙғын ҡатын итеп һүрәтләнә.

Китаптың икенсе өлөшө (10:1–22:16) – «Сөләймән хикмәттәренең ҙур йыйынтығы» – төрлө тормошсан темаларға нәсихәттәрҙән тора. Кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәргә, хужалыҡ алып барыу буйынса кәңәштәргә айырым иғтибар бирелә, сөнки аҡыл – абстракт белем түгел, ул ғаиләнең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә.

Китаптың өсөнсө өлөшөн (22:17–31:31) Сөләймәндең генә түгел, Исраил халҡынан булмаған аҡыл эйәләренең дә бер нисә йыйынтығы тәшкил итә. Китаптың аҙағында саф күңелле, зирәк аҡыллы ҡатынға маҡтау йыры бирелә (31:10-31), ул акростих менән яҙылған. Был ҡатын, китапта ҡат-ҡат әйтелгәнсә, донъя көткәндә аҡыллы, ире өсөн ҡыуаныс һәм таяныс булыуы менән айырылып тора.

Хикмәттәр китабы әллә нисәмә быуат элек яҙылған булһа ла, ундағы мәсьәләләр әле лә көн үҙәгендә тора. Унда Аллаға тоғролоҡтоң үҫешкә юл асыуы хаҡында бер нисә тапҡыр әйтелә. Хәйер, Әйүп китабынан белеүебеҙсә, был ҡағиҙәнән иҫкәрмәләр ҙә бар.

1

Хикмәттәрҙең файҙаһы

1^1Исраил батшаһы Сөләймән Дауыт улының хикмәттәре:+

2Аҡыл һәм нәсихәтте өйрәнмәк өсөн,
фәһемле һүҙҙәрҙең асылына төшөнмәк өсөн,
3аҡыллы күрһәтмәләрҙе,
тәҡүәлек, ғәҙеллек, намыҫлылыҡты үҙләштермәк өсөн,+

4бер ҡатлыларға аҡыл, йәштәргә белем һәм зирәклек бирмәк өсөн;+

5хәйер, аҡыл эйәһе лә, ҡолаҡ һалып, белемен арттырыр,
белдекле лә кәрәкле кәңәш табыр,

6хикмәтле һәм кинәйәле һүҙҙең,
аҡыл эйәләре әйткәндәрҙең һәм йомаҡтың асылын аңлар.

7Ғилемдең башы – Раббынан ҡурҡыу.

Ахмаҡ ҡына аҡыл менән тәрбиәне һанға һуҡмай+.

Йәштәргә нәсихәт

8Улым, ата нәсихәтен тыңла,
әсәйеңдең өгөттәрен кире ҡаҡма;+
9сөнки улар – башыңа гүзәл таж,
муйыныңа аҫыл биҙәк булыр+.
10Улым, боҙоҡ әҙәмдәр аҙҙырырға маташһа,
улар артынан эйәрә күрмә,+

11«Әйҙә, беҙҙең менән, берәйһен һағалап тороп үлтерәйек,
ғәйепһеҙгә ҡул һалайыҡ, – тиер улар, –+
12үлеләр донъяһы һымаҡ тереләй йоторбоҙ,
тотошлай ҡәбергә тығырбыҙ+.
13Биниһая мал-мөлкәт йыйырбыҙ,
йортобоҙҙо яумал менән тултырырбыҙ.
14Беҙҙең менән бергә йәрәбә һалырһың,
табышыбыҙ уртаҡ булыр», – тип әйтһәләр,
15улым, аслан улар менән юлдаш булма,
улар һуҡмағына аяҡ баҫма;+
16сөнки улар ҡан ҡойорға ашыға,
аяҡтары яманлыҡҡа табан саба+.
17Ҡанатлы ҡоштарҙың күҙ алдында
ау ҡороуҙан фәтүә юҡ.
18Шуның ише улар кешегә ҡорған боҫҡон[*]
үҙ ҡандары ҡойолоуға,
үҙ йәндәре ҡыйылыуға сәбәп булыр.
19Кеше байлығына ҡыҙығыусының ахыры бер:
ҡомһоҙлоғо үҙ башына етә+.

Аҡыл бер ҡатлыларҙы фашлай

20Аҡыл – зирәк ҡатын – урамда һөрән һала,
ауазы майҙандарҙа яңғырай,+
21ғәм халыҡ араһында яр һала,
ҡала ҡапҡаһы төбөндә телмәр тота:

22«Эй моңһоҙҙар, ҡасанғаса бер ҡатлы булып йөрөрһөгөҙ,
һеҙ, битһеҙҙәр, ҡасанғаса һөмһөҙләнерһегеҙ,
наҙандар, ҡасанға тиклем аң-белемде ек күрерһегеҙ+?

23Әгәр шелтәмә ҡолаҡ һалһағыҙ,
рухымды өҫтөгөҙгә түгермен,
әйтер һүҙҙәремде еткерермен.
24Мин саҡырҙым – һеҙ тыңламанығыҙ,
ҡулымды һуҙҙым – һис берәү иғтибар бирмәй+.
25Бөтә кәңәштәремде кире ҡаҡтығыҙ,
шелтә һүҙҙәремде ҡабул итмәнегеҙ+.

26Ярай, мин дә һеҙҙең бәхетһеҙлектән көлөрмөн,
һеҙгә афәт килгән саҡта,+
27дауылдай дәһшәт ябырылғанда,
ғәрәсәттәй бәлә килгән мәлдә,
ауыр ғазаптар, ыҙа-яфа иҙгәндә,
мин дә мыҫҡыллап көлөрмөн.
28Шунда мине саҡырырҙар – өндәшмәҫмен,
эҙләп-эҙләп тә таба алмаҫтар+.
29Белемде ек күргәнгә,
Раббынан ҡурҡыуҙан баш тартҡанға,
30кәңәшемә ҡолаҡ һалмағанға,
шелтә һүҙҙәремде инҡар иткәнгә күрә –
31эштәренең әсе емешен татыр,
яман ниәттәре менән туйыныр улар+.
32Сөнки томананы кирелеге харап итер,
аҡылһыҙҙы ғәмһеҙлеге бөлдөрөр.

33Мине тыңлағандар иһә, яуызлыҡтан ҡурҡмайынса,
имен һәм хәүефһеҙ йәшәр».

2

Аҡыл – Раббынан

2^1Улым, минең һүҙҙәремде тыңлап,
бойороҡтарымды күңелеңдә һаҡлаһаң,+
2аҡылға ҡолағыңды асып,
йөрәгеңде төшөнмәккә йүнәлтһәң,
3эйе, әгәр белемгә юл асып,
зиһенде саҡырһаң,
4уны көмөш эҙләгән һымаҡ,
йәшерен хазина һымаҡ эҙләһәң, –+
5Раббынан ҡурҡыуҙың мәғәнәһен аңларһың,
Алланы танып-белерһең+.
6Сөнки бәндәләргә зиһенде Раббы бирә,
белем һәм аҡыл Уның ауыҙынан сыға+.
7Раббы намыҫлыларға еңеү әҙерләй,
Ул хаҡ юлдан йөрөгәндәр өсөн – ҡалҡан+.
8Ул ғәҙеллек юлын һаҡлай,
тоғроларының һуҡмағын ҡурсалай+.
9Шул сағында һин тоғролоҡтоң, ғәҙеллектең,
һәр төрлө игелекле юлдың мәғәнәһенә төшөнөрһөң,+

10сөнки йөрәгеңә аҡыл инеп урынлашыр,
ғилем күңелеңде биләп зауыҡландырыр,
11зирәклек һине ҡурсалар,
зиһен һине һаҡлап торор.
12Улар һине яман юлдан,
әхлаҡһыҙҙың ҡотҡоһонан ҡотҡарыр.
13Ҡараңғылыҡ юлын өҫтөн күреп,
тура юлдан тайпылғандарҙан,
14яуыз эштәренә шатланған,
аҙғынлыҡтарынан тәм тапҡан,+
15юлдары кәкре булған,
үҙ һуҡмаҡтарында аҙашып йөрөгәндәрҙән һаҡлап торор+.

16Зирәклек һине ят ҡатындан,
татлы телле сит ҡатындан ҡотҡарыр+.
17Был ҡатын йәштән сыҡҡан ирен ташлап,
Алла алдындағы антын онотҡан.
18Уның өйө – үлемесле тоҙаҡ,
йөрөгән юлы үлеләр донъяһына илтә+.
19Унда кергән кеше кире сыҡмай,
йәшәү юлына бүтәнсә аяҡ баҫмай.
20Шуға күрә һин яҡшылар юлынан бар,
иманлылар һуҡмағынан тайпылма,
21сөнки ерҙә намыҫлылар йәшәр;
бында тик камилдар ғына тороп ҡалыр,+
22ә яуыздар ерҙән юҡ ителер,
мәкерле бәндә төбө-тамыры менән ҡоротолор+.

3

3^1Улым, мин өйрәткәнде онотма,
бойороҡтарымды йөрәгеңдә һаҡла;+
2сөнки улар ғүмереңде оҙонайтыр,
имен йәшәр йылдарыңды арттырыр+.
3Мәрхәмәт менән тоғролоҡ һине ташламаһын,
уларҙы мунсаҡ итеп муйыныңа таҡ,
йөрәк таҡтаташына яҙып ҡуй –+
4шул саҡ үҙең дә Алла һәм кеше күҙендә
мәрхәмәт табып, хөрмәт ҡаҙанырһың.
5Үҙ белдегеңә таянма,
бөтөн йөрәгең менән Раббыңа инан+.
6Ниндәй юлдан барһаң да, Раббыңды таны,
Ул һинең һуҡмағыңды турайтыр+.
7Үҙеңде аҡыл эйәһе тип һанама,
Раббынан ҡурҡ, ямандан йыраҡ тор+.
8Был һинең тәнеңә сихәт бирер,
һөйәгеңә ҡеүәт өҫтәр.
9Раббыны бөтә мал-мөлкәтең менән олола,
һәр эшеңдең тәүге емешен уға арна,+
10шулай итһәң, келәттәрең тулы булыр,
мискәләрең йәш шараптан ташып торор+.

11Улым, Раббының һабағын кире ҡаҡма,

Уның шелтәһенә йәнең көймәһен+.

12Атай кеше ғәзиз балаһын нисек шелтәләй,

Раббы ла яратҡан бәндәһен шулай тәрбиәләй+.

13Аҡыл туплап, зирәклеккә ирешкән –
бына кем ул бәхетле кеше!

14Аҡыл туплау көмөш йыйыуҙан яҡшыраҡ,
сөнки аҡыл алтындан затлыраҡ+.

15Аҫылташтарҙан да ҡиммәтлерәк аҡыл,
һин теләгән бер нәмә лә уға тиң түгел+.

16Уның уң ҡулында – оҙон ғүмер,
һул ҡулында байлыҡ менән шөһрәт булыр+.

17Уның юлдары – шатлыҡ юлдары,
һуҡмаҡтары имен-аман булыр.

18Аҡыл – уны ҡосаҡлап алғандар өсөн – тормош ағасы ул,
уға һыйынғандар – бәхетле+.

19Раббы зирәк аҡылы менән ерҙең нигеҙен ҡорған,
зирәклеге менән күкте нығытҡан+.

20Уның аҡылы менән упҡындар убыла,
болоттар ергә ямғыр яуҙыра+.

21Улым, һин ошоно күҙ уңыңдан ысҡындырма:

айыҡ аҡыл, уйлап эш итеү ҡеүәһен һаҡла.

22Шулай итһәң, улар һинең йәнең өсөн – йәшәү,
муйыныңа аҫыл мунсаҡ булыр.

23Шул саҡ юлың имен-аман булыр,
аяҡтарың иһә яҙа баҫмаҫ+.

24Ҡурҡмайынса ятып йоҡларһың,
йоҡоң һәр саҡ тыныс булыр+.

25Көтмәгәндә килер афәттәрҙән,
яуыз бәндәләргә килгән бәләләрҙән ҡурҡма,+

26сөнки Раббы таянысың булыр,
аяғыңды мәкер тоҙағынан һаҡлар.

27Ҡулыңдан яҡшылыҡ килә икән,
мохтаждарға игелек ҡыл+.

28Бөгөн бирерлек икәнһең, яҡыныңа:

«Аҙаҡ кил, иртәгә бирермен», – тип әйтмә+.

29Һиңә ышанып, яныңда шик-шөбһәһеҙ
йәшәгән яҡыныңа ҡарата кенә тотма.

30Үҙеңә яманлыҡ ҡылмаған кеше менән сәбәпһеҙгә даулашма.

31Башҡаларға йәбер ҡылғанға ҡыҙыҡма,
уның юлын һайлама+.

32Сөнки Раббы мәкерле әҙәмдән екһенә,

Ул намыҫлылар менән аралаша.

33Раббы яуыздарҙың йортона – ҡарғыш,
иманлылар торлағына бәрәкәт бирә+.

34Кешенән көлгәндән Раббы Үҙе көлә,
тыйнаҡтарға мәрхәмәтен бүләк итә+.

35Аҡыллылар шөһрәт ҡаҙаныр,
ахмаҡтар мираҫҡа хурлыҡ алыр.

4

4^1Тыңлағыҙ, уландар, атай нәсихәтен,
ҡолаҡ һалығыҙ, аҡыл туплағыҙ+.

2Мин бит һеҙҙе яҡшылыҡҡа өйрәтәм,
һүҙҙәремде кире ҡаҡмағыҙ.

3Мин дә атайымдың улы инем,
әсәйемдең берҙән-бер ғәзизе булдым.

4Атам мине былай тип өйрәтте:

«Һүҙҙәремде йөрәгеңдә һаҡла,
бойороҡтарымды үтә – оҙаҡ йәшәрһең+.

5Аҡыл тупла һин, белем йый,
әйткәнемде онотма, һүҙемдән сыҡма.

6Аҡылдан айырылма, ул һине һаҡлар;
уны ярат – бәләнән аралар.

7Иң мөһиме – аҡыл. Аҡыл тупла,
мал-мөлкәттән ғәйре белем йыйна.

8Аҡылдың ҡәҙерен бел, ул һине күтәрер,
әгәр ҙә уға һарылһаң, ул һине дан ҡаҙандырыр;+

9башыңа гүзәл сәскәләрҙән таҡыя,
күркәм бер шөһрәт тажы кейҙерер»+.

10Тыңла, улым, һүҙҙәремде ҡабул итһәң,
ғүмер йылдарыңды арттырырһың+.

11Һиңә аҡылдың һуҡмағын күрһәтермен,
тура юлға йүнәлтермен.

12Унан барһаң, аҙымдарың яңылышмаҫ,
йүгергәндә абынмаҫһың+.

13Ошо нәсихәтте ныҡ тот, юл яҙлыҡма,
һаҡла уны, сөнки ул – һинең тормошоң+.

14Яуыздарҙың һуҡмағына аяҡ баҫма,
ямандарҙың юлы менән китмә+.

15Ул юлдан ҡас, унан йөрөмә!

Ситкә тайпыл, уны урап үт!

16Сөнки залим яуызлыҡ ҡылмаһа, йоҡлай алмай,
берәйһен аяҡтан йыҡмаһа, күҙенән йоҡо ҡаса+.

17Сөнки уларҙың ризығы – яуызлыҡ,
залимлыҡтың шарабын эсәләр.

18Иманлылар юлы – таңғы шәфәҡ һымаҡ,
төшкә тиклем нурланғандан нурлана бара+.

19Яуыздарҙың юлы – ҡуйы ҡараңғылыҡ,
нимәгә абынырҙарын үҙҙәре белмәй+.

20Улым, һүҙҙәремә иғтибарлы бул,
әйткәндәремә ҡолаҡ һал.
21Уларҙы күҙ уңыңдан ысҡындырма,
йөрәгеңдең иң түрендә йөрөт,
22сөнки уларҙы тапҡан кешегә – йәшәү,
бөтә тәнгә сәләмәтлек бирә+.
23Бөтәһенән дә бигерәк йөрәгеңде һаҡла,
йәшәү сығанағы ошо – шуны аңла.
24Телеңде һин ялған һөйләүҙән тый,
мәкерҙе ауыҙыңдан ҡыу;+
25күҙҙәрең гел тура ҡараһын,
ҡарашың һәр саҡ алға төбәлһен;
26аяҡ баҫҡанға тиклем һин ныҡлап уйла,
шул саҡ бар юлдарың ышаныслы булыр+.
27Уңға ла, һулға ла тайпылма,
аяғыңды яманлыҡтан йыраҡ йөрөт+.

5

Уйнашҡа ҡаршы киҫәтеү

51-2Улым, айыҡ аҡыл йөрөтөр өсөн,
ирендәрең белемеңде һаҡлаһын өсөн,
мин биргән аҡылға күңел һал,
әйткән фекеремде һанла++.
3Кеше ҡатынының ирененән бал тама,
теле майҙай йомшаҡ яғыла –+
4ләкин аҙағында – әрем әселеге,
ике яҡлы үткер ҡылыстай – хәүефе+.
5Уның аяҡтары үлем юлына төшә,
аҙымдары үлеләр донъяһына йүнәлә+.
6Ул йәшәү юлын бар тип тә белмәй,
тайғаҡ юлдан йөрөүен үҙе лә һиҙмәй.

7Тимәк, уландар, әйткәнемә ҡолаҡ һалығыҙ,
телемдән төшкән һүҙҙәрҙән тайпылмағыҙ.
8Ундай ҡатындан йыраҡ тор,
уның тупһаһына яҡын барма.
9Юҡһа абруйыңды башҡаларға бирерһең,
ғүмереңде залимдарға исрафларһың;
10көс-ҡеүәтеңдән яттар кинәнер,
михнәт менән тапҡаның икенсе йортҡа китеп торор.

11Тәнең һулып, ҡоро һөйәк ҡалғас,
ғүмер ахырыңда ыңғырашырһың:
12«Өгөт-нәсихәтте ниңә тыңламаным,
ниңә йөрәгем шелтәләрҙе кире ҡаҡты,
13остаздарымдың өйрәткәнен алманым,
кәңәш биргәндәрҙе һанламаным?
14Бөтөн йәмғиәт алдында
хурлыҡҡа саҡ төшмәй ҡалдым».
15Һыуҙы үҙ һаҡлағысыңдан алып эс,
сарсауыңды үҙ ҡоҙоғоңдоң һыуы менән баҫ+.
16Шишмәң урамдар буйлап аҡмаһын,
ташҡындай майҙандарға тулмаһын.
17Ул тик бары үҙеңдеке булһын,
яттар менән уны уртаҡлашма.
18Инешеңдең һыуы бәрәкәтле булһын,
йәштән алған ҡатыныңдың рәхәтен күр+.

19Һөйкөмлө боланыңдың, гүзәл ҡоралайыңдың күкрәктәре
һәр ваҡыт кинәнескә сорнаһын, –
уның һөйөүе менән ләззәтләнеп йәшә.
20Ниңә, улым, сит ҡатындан башың юғалтырға,
кеше ҡатынының ҡуйынына һыйынырға?
21Кешенең юлы Раббының күҙ алдында,
уның һәр аҙымын үлсәй Раббы!+
22Яман кеше үҙ яуызлығының ауына эләгә,
гонаһтарының тоҙағына бәйләнә,
23тәрбиәһеҙлеге арҡаһында харап була,
аҙғын ахмаҡлығы башына етә.

6

Тормош өсөн кәрәк иҫкәрмәләр

6^1Улым, әгәр ҙә башҡа өсөн яуаплылыҡ йөкләһәң,
уны үҙеңдең иңеңә алһаң –+
2биргән һүҙеңдең ауына ҡаптың,
ауыҙыңдан сыҡҡан вәғәҙәңдең ҡолона әйләндең.
3Улым, үҙеңде ҡотҡарыу сараһын күр,
һин ул кешенең ҡулына төштөң:
уның янына бар, аяғына йығыл, ялбар,
4күҙҙәреңә йоҡо бирмә,
керпектәрең дә ауыраймаһын;
5үҙеңде һунарсы ҡулынан ғәзәл һымаҡ,
ау ҡороусынан ҡош һымаҡ ҡотҡар+.

6Эй ялҡау, ана ҡырмыҫҡаға баҡ,
уның тырышлығын күреп, аҡыл ал:+
7уның өҫтөнән түрә лә,
күҙәтсе лә, хөкөмдар ҙа юҡ;
8әммә ул йәй буйы аҙыҡ туплай,
ураҡ мәлендә үҙҙәренә ем әҙерләй+.
9Күпме ятырға була, эй ялҡау,
йоҡонан торор ваҡыт түгелме+?
10Йәнә әҙерәк йоҡлап, серем итһәң,
ҡул ҡаушырып тағы ултыра бирһәң –
11өйөңә ҡараҡ һымаҡ мохтажлыҡ инер,
ҡораллы баҫҡынсы булып нужа һөжүм итер+.

12Йүнһеҙ әҙәм, яман кеше
ауыҙынан ялған һибә;+
13йә күҙ ҡыҫа, аяҡ тыпырлата,
йә бармағы менән ишаралай+.
14Йөрәгендә уның һәр саҡ мәкер,
һәр ваҡыт боҙоҡлоҡ уйлап йөрөй,
ҡайҙа барһа ла, тауыш сығара.
15Шуға күрә һәләкәте ҡапыл булыр,
шифа тапмай, ҡотолғоһоҙ харап булыр+.

16Раббы алты нәмәгә нәфрәтләнә,
Ул ете нәмәнән ерәнә. Былар:+
17тәкәббер ҡараш, ялғансы тел,
ғәйепһеҙҙең ҡанын ҡойған ҡулдар,+
18маҡсаты яманлыҡ булған йөрәк,
яуызлыҡҡа ашығыусы аяҡ,+
19тын алған һайын алдашҡан ялған шаһит,
ағай-эненең араһын бутаған зат+.

20Улым, атайыңдың бойороҡтарын тот,
әсәйеңдең өгөттәрен кире ҡаҡма!+
21Уларҙы һәр ваҡыт йөрәгеңдә һаҡла,
мунсаҡ һымаҡ, муйыныңда тағып йөрө+.
22Улар, юлға сыҡһаң, һине етәкләп алырҙар,
йоҡларға ятһаң, һаҡлап торорҙар,
уянғаныңда һөйләшерҙәр.
23Сөнки бойороҡ шәм һымаҡ,
өгөт-нәсихәт иһә – нур,
шелтә менән тәртип – тормошҡа юл+.
24Улар һине яман ҡатындан аралар,
юха телле ят ҡатындан ҡурсалар+.
25Ул ҡатындың сибәрлеге йөрәгеңде өтмәһен,
керпек ҡағыуҙары ҡол итмәһен,+

26сөнки аҙғын ҡатын бер һыныҡ икмәккә ҡалдыра,
сит ҡатын йәнеңдән яҙҙыра.

27Кеше ҡуйынында ут йөрөтә алырмы?

Кейгән кейеме янмаҫмы?

28Тере ҡуҙ өҫтөнән атлап йөрөп,
аяғыңды бешермәү мөмкинме?

29Күршеһенең ҡатыны менән йөрөгән кешенең дә хәле шулай;
кем ундай ҡатынға ҡағыла, язаһыҙ ҡалмай.

30Ҡараҡ аслыҡтан, тамаҡ ялғар өсөн урлаһа,
кешеләр уға артыҡ хур баҡмаҫ.

31Ә шулай ҙа тотһалар, ете ҡат арттырып түләтерҙәр,
бөтә мөлкәтен тартып алырҙар+.

32Зина ҡылыусының аҡылы юҡ,
бындай кеше үҙ йәнен үҙе ҡыя+.

33Өлөшөнә таяҡ менән мәсхәрә төшөр;
хурлығы юйылмаҫ булыр.

34Сөнки көнсөллөк – ирҙе ярһытҡыс бер көс ул,
үс алған сағында аяп тормай+.

35Ул бер ниндәй хаҡ та ҡабул итмәҫ,
нимә бирһәләр ҙә, ризалашмаҫ.

7

7^1Улым! Минең һүҙемде тот,
ҡушҡанымдан аслан сыҡма+.

2Өгөтөмдө тотһаң, көн күрерһең;
өйрәткәндәремде күҙеңдең алмаһы һымаҡ һаҡла+.

3Йөҙөк ише бармағыңа кей уларҙы,
йөрәк таҡтаташына яҙып ҡуй+.

4Аҡылға әйт: «Һин – минең һеңлем!»

зирәклекте «туғаным» тип ата.

5Улар һине кеше ҡатынынан,
татлы телле ят ҡатындан аралар+.

6Бер мәл тәҙрәнән ҡараһам,
тәҙрә рәшәткәһе аша күҙ һалһам,
7бер ҡатлы йәштәр төркөмө араһында
иҫәр бер егет күҙгә салынды+.
8Ул урам буйлап килде лә,
ирле ҡатын өйөнә табан йүнәлде –
9эңер төшкәндә,
төн ҡараңғылығына ышыҡланып+.
10Бына уның ҡаршыһына
фәхишәләй кейенгән хәйләкәр ҡатын сыҡты+.
11Өйөндә ултырып сыҙамаған,
тотанаҡһыҙ, йөрөмтәл ҡатын ине ул.
12Бер урам ҡыҙыра, бер майҙанға сыға,
мөйөш һайын ҡорбанын һағалап йөрөй+.
13Бына ул теге егетте ҡосаҡлап алды,
уны үбә-үбә хаяһыҙ йөҙ менән:
14«Татыулыҡ ҡорбаны килтерҙем,
нәҙеремде бөгөн үтәнем.
15Шуға күрә һине күрергә тип ҡаршы сыҡтым,
һине эҙләгәйнем, бына, таптым.
16Түшәгемә парсалы мысыр туҡымалары йәйҙем.
17Хуш еҫле баҙыян бөрктөм түшәгемә,
дәрсен[*] менән йөҙйәшәр һирптем+.

18Кер, әйҙә, таң атҡансы мөхәббәттән илерербеҙ,
һөйөп-һөйөлөп төнөбөҙҙө үткәрербеҙ.
19Ирем өйҙә юҡ, алыҫ юлға сығып китте.
20Үҙе менән бер янсыҡ көмөш алды,
ай тулғансы ҡайтып кермәҫ әле».
21Алдап-йолдап уны ҡыҙыҡтырҙы,
тәмле теле менән үҙ ауына эләктерҙе+.
22-23Салыуға алып барылған үгеҙ һымаҡ,
бауырын уҡ үтәнән үтә тишкәнгә тиклем,
был ахмаҡ тоҙаҡҡа баҫа,
йәненән яҙырын аңламайса,
ауға табан осҡан ҡошсоҡ һымаҡ,
уның артынан эйәрә+.

24Эй уландарым, тыңлағыҙ мине,
һүҙҙәремә ҡолаҡ һалығыҙ,

25күңелегеҙ ул ҡатындың юлына табан боролмаһын,
уның һуҡмағына аслан аяҡ баҫмағыҙ.

26Сөнки ундай ҡатын күпме кешене ҡорбан итте,
ни ҡәҙәр әҙәмдең башына етте.

27Уның өйө – үлеләр донъяһына юл,
ҡәбергә алып төшә ул+.

8

Аҡыл кешеләргә өндәшә

8^1Аҡыл – зирәк ҡатын – саҡырамы әллә?

Зиһен ауазын яңғырата түгелме+?

2Юл буйындағы ҡалҡыуҙа,

Юлдар сатында баҫып тора ул;

3ҡала ҡапҡалары төбөндә һөрән һала,
ишектәр алдында яр һала:

4«Кешеләр, һеҙгә өндәшәм,
әҙәм балаларына мөрәжәғәт итәм.

5Бер ҡатлылар, аҡыл менән эш итергә өйрәнегеҙ,
эй ахмаҡтар, аҡыл туплағыҙ+.
6Минең рухлы телмәремде тыңлағыҙ, –
ауыҙымды дөрөҫлөк һөйләр өсөн асамын.
7Минең телем хәҡиҡәтте һөйләй,
ялған – ауыҙым өсөн ерәнгес.
8Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙҙәр гелән ғәҙел,
мәкер-алдаҡ юҡ уларҙа.
9Аңлағандар өсөн улар аңлайышлы,
ғилем эйәләре өсөн дөрөҫ.
10Нәсихәтемде көмөштән ғәйре күрегеҙ,
ғилемде саф алтындан өҫтөн ҡуйығыҙ+.
11Сөнки аҡыл аҫылташтан ҡиммәтерәк,
һин теләгән бер нәмә лә уға тиңләшә алмаҫ+.
12Мин аҡылмын, зирәклек минең юлдашым,
белем менән төплөлөк – эҙләгәнем.
13Раббынан ҡурҡыу – яуызлыҡты нәфрәт итеү ул;
тәкәбберлек һәм әрһеҙлек, золом юлы,
ялған һөйләү – мин күрә алмаған сифаттар+.
14Кәңәш миндә, айыҡ аҡыл миндә,
мин зиһенмен, көс минең менән+.
15Минең ҡөҙрәтем менән батшалар идара итә,
хакимдар ғәҙеллек урынлаштыра.
16Минең ҡөҙрәтем менән башлыҡ һәм түрәләр,
ер йөҙөнөң барлыҡ хөкөмдарҙары ғәҙел идара итә.

17Мине һөйгәндәрҙе мин дә һөйәм,
эҙләгәндәр мине тапмай ҡалмаҫ+.
18Минең менән байлыҡ һәм дан,
бөтмәҫ муллыҡ һәм дөрөҫлөк+.
19Емештәрем алтындан,
хатта саф алтындан яҡшыраҡтыр;
файҙам иһә саф көмөштән өҫтөнөрәк+.
20Мин тоғролоҡ юлынан,
ғәҙеллек эҙҙәренән йөрөйөм,
21үҙемде яратҡандарға байлыҡ килтерәм,
хазиналарын арттырам.

22Раббы Үҙ юлының башланғысында
һәр эшенән әүәл миңә эйә булды+.
23Донъя бар булғандан алда,
әүәлдән үк барлыҡҡа килдем мин.
24Даръялар юҡ саҡта,
сығанаҡтар ҙа булмағанда барлыҡҡа килдем.
25Тауҙар ҡалҡмағайны әле ул саҡта.
Ҡалҡыулыҡтарҙан да алда тыуҙым+.
26Раббы ҡырҙары менән ер өҫтөн,
ғаләмдең бөртөк ҡомон да бар итмәгәйне.
27Ул күкте бар ҡылғанда – шунда булдым,
даръя өҫтөнә офоҡто һыҙған саҡта,+
28күк йөҙөнә болоттар урынлаштырғанда,
ер аҫтындағы инеш юлдарын нығытҡанда,+
29Ул һыу ташып сыҡмаһын тип,
диңгеҙгә ярҙар ҡуйғанда,
ергә нигеҙ һалған саҡта –+
30мин Раббы янында оҫта булдым,
һәр көн һайын Уның һөйөнөсө инем,
гелән Уның алдында ҡыуандым.
31Ерҙәге донъяға һөйөндөм мин,
әҙәм заттарын уйлап ҡыуандым.

32Ә хәҙер мине тыңлағыҙ, балалар:

минең юлдан барыусылар бәхетле+.

33Нәсихәтемде тыңлағыҙ – аҡыл туплағыҙ,
уны һис тә кире ҡаҡмағыҙ.

34Мине тыңлап, көн һайын
ҡапҡам төбәндә уяу торғандар,
ишегемдән күҙен алмағандар бәхетле.

35Мине тапҡан кеше йәшәү таба,

Раббының илтифатын ҡаҙана+.

36Мине ысҡындырған үҙенә зыян ҡыла,
мине күрә алмағандар үлемде үҙ итә».

9

9^1Аҡыл, ете бағанаһын йышып,
үҙенә йорт һалды;
2мал һуйҙы, тәмләткестәр ҡушып
шарап әҙерләне, табын ҡорҙо+.
3Хеҙмәтсе ҡыҙҙарын ҡаланың
бейек урынына ебәреп, иғлан иттерҙе:+
4«Бер ҡатлылар, миңә килегеҙ!»
Аҡылһыҙҙарға ла әйтте:
5«Килегеҙ, һыйымды ашағыҙ,
әҙерләгән шараптан ауыҙ итегеҙ!+
6Томаналыҡ менән хушлашығыҙ – йәшәрһегеҙ,
зиһен күрһәткән юлдан йөрөгөҙ», – тине.

7Мыҫҡыл итеүсене төҙәтһәң – хурланырһың,
яманды шелтәләһәң – үҙеңде мәсхәрәләр.

8Мыҫҡыл итеүсене шелтәләмә – күрә алмаҫ булыр,
аҡыллыны шелтәлә – һине яратыр+.
9Аҡыллыға өгөт бирһәң – аҡылы артыр,
иманлыны өйрәтһәң – ғилеме артыр+.
10Раббынан ҡурҡыу – аҡылдың башы,
мөҡәддәс Алланы белеү – зирәклек!+
11Аҡыл арҡаһында көндәрең оҙайыр,
ғүмер йылдарың ишәйер+.
12Аҡыллы булһаң – аҡылың үҙеңә хеҙмәт итер,
кеше мәсхәрәләргә яратһаң – зарары үҙеңә булыр.

13Ахмаҡлыҡ – ғауғасыл, аңһыҙ, наҙан ҡатын –+
14өйөнөң ишеге алдына сығып йәки ҡаланың иң ҡалҡыу ерендә ултырып, 15үҙ юлынан китеп барғандарҙы саҡырып ҡысҡыра:

16«Бер ҡатлылар, миңә килегеҙ!»

Аҡылһыҙҙарға ла әйтте:

17«Урлап эскән һыу татлыраҡ,
йәшереп ашаған икмәк тәмлерәк!»+

18Ә янына килгән бахыр
үҙен әруахтар янына саҡырғанды белмәй.

Уның ҡунаҡтары – үлеләр донъяһының төпкөлөндә.

10

Мәҡәлдәр

10^1Сөләймән батшаның хикмәтле һүҙҙәре.

Аҡыллы улан – ата һөйөнөсө,
ахмаҡ улан – әсә көйөнөсө+.

2Нахаҡ юл менән табылған байлыҡтан файҙа булмаҫ,
ә хаҡлыҡ үлемдән ҡотҡарыр+.

3Раббы тоғро кешене ас ҡалдырмаҫ,
ямандың ҡомһоҙлоғон кире ҡағыр+.

4Ялҡау ҡулдар бөлгөнгә төшөрөр,
тырыш ҡулдар байлыҡ килтерер+.

5Аҡыллы ул йәй көнө иген игер,
ураҡ ваҡытында йоҡлап ятҡан ул хурлыҡ килтерер.

6Иманлының башында – фатиха,
яуыздың телендә – золом.

7Иманлының иҫтәлеге мөбәрәк булыр,
яуыздың исеме тиҙ онотолор+.

8Аҡыллы кеше өгөттө ҡабул итер,
ахмаҡты теле бәләгә илтер.

9Тура юлдан йөрөгән имен йәшәр,
кәкре юлдан киткән фаш ителер+.

10Мәкерле күҙ ҡыҫҡан хәсрәт килтерер,
ахмаҡты теле бәләгә илтер+.

11Иманлының теле – тормош шишмәһе,
ямандың ауыҙында золом йәшенеп ятыр+.

12Нәфрәт талаш ҡуптарыр,
әммә мөхәббәт бөтә гонаһтарҙы ҡаплар+.

13Зирәктең ауыҙынан хикмәт сығыр,
аҡылһыҙҙың арҡаһына һуйыл төшөр+.

14Аҡыллылар белем туплар,
ахмаҡтың теле һәләкәтте яҡынайтыр+.

15Байға байлығы – ныҡлы ҡәлғә,
ярлыға фәҡирлеге – оло бәлә+.

16Тәҡүәнең хеҙмәт емеше тормошҡа илтә,
яуыздың табышы – яза+.

17Нәсихәтте үҙ итеү – тормошҡа юл,
шелтәне үҙһенмәгән – юлдан аҙашыр+.

18Нәфрәтен йәшергән – ялған һөйләр,
ғәйбәт таратыу – ахмаҡлыҡҡа бәрәбәр.

19Күп һөйләгән гонаһтан ҡотола алмаҫ,
телен тыйған аҡыллы булыр+.

20Тәҡүәнең теле – саф көмөш,
яуыздың йөрәге буп-буш.

21Иманлының һүҙе күптәрҙе туҡландыра,
ахмаҡты үҙ алйотлоғо һәләк итә+.

22Раббы фатихаһы кешене байыта,
һин уның менән ҡайғы белмәҫһең.

23Ахмаҡ боҙоҡлоҡтан ләззәт таба,
зирәкте – аҡыл шатландыра+.

24Ямандың ҡурҡыуы ғәмәлгә аша,
тәҡүә кеше моратына ирешә+.

25Ҡупҡан ҡойон яманды һепереп түгер,
тәҡүә кешенең нигеҙе мәңге торор+.

26Тешкә – һеркә, күҙгә төтөн нисек булһа,
йомошо төшкән кешегә ялҡау әҙәм дә шулай+.

27Раббынан ҡурҡҡан – ғүмерен оҙайтыр,
ямандарҙың йылдары иһә ҡыҫҡара барыр+.

28Тәҡүәнең өмөтө шатлыҡҡа илтә,
яуыздың көткәне бушҡа сыға+.

29Камил кешегә Раббының юлы – һыйыныр урын,
яуызлыҡ ҡылыусылар өсөн – һәләкәт.

30Тәҡүә мәңге тотороҡло булыр,
яуыз иһә ерҙә ҡалмаҫ+.

31Тәҡүә ауыҙынан хикмәт яуыр,
мәкерле тел ҡырҡып ташланыр+.

32Тәҡүәнең теле ләззәт килтерер,
яуыздың ауыҙынан яманлыҡ сығыр.

11

11^1Алдаҡ үлсәү – Раббы өсөн ерәнгес,
ул дөрөҫ герҙәрҙе хуп күрер+.
2Тәкәбберлек артынан хурлыҡ килер,
тыйнаҡтарға эйәреп аҡыл йөрөр+.
3Намыҫлыны күңел сафлығы етәкләр,
мәкерлеләрҙе хәйләһе харап итер+.
4Раббының асыу көнөндә байлыҡ ярҙам итмәҫ,
әммә тәҡүәлек үлемдән алып ҡалыр+.
5Тәҡүәлек менән әҙәп тура юлдан йөрөтөр,
яман әҙәмде үҙ боҙоҡлоғо йыға һуғыр+.
6Намыҫлыларҙы тәҡүәлеге ҡотҡарыр,
мәкерлеләр яман ниәттәренең тоҙағына эләгер+.
7Яман әҙәм менән бергә өмөтө лә үлер,
боҙоҡтарҙың көткәне аҡланмаҫ+.
8Тәҡүә бәлә-ҡазанан ҡотолоп ҡалыр,
уның урынына яман әҙәм эләгер+.
9Аллаһыҙҙың теле күршеһен һәләк итер,
тәҡүәләр белеме менән ҡотолоп ҡалыр.
10Тәҡүәгә яҡшы булһа – ҡала байрам итер,
яман бәндәләр харап булһа – тантана яһарҙар+.
11Намыҫлының фатихаһы менән ҡала төҙөлөр,
яуыздың мәкерле теле арҡаһында емереп ташланыр+.

12Ахмаҡ кеше яҡынын яманлар,
белекле кеше өндәшмәй ҡалыр.

13Ғәйбәтсе кешенең серен асыр,
тоғро кеше сер һаҡлай белер+.

14Өгөт-нәсихәтһеҙ халыҡ юҡҡа сығыр,
кәңәшселәре күп халыҡ имен йәшәр+.

15Кеше бурысын үҙ өҫтөнә алған – бәләгә тарыр,
үҙ өҫтөнә алырға ашыҡмаған – тыныс йәшәр.

16Һәйбәт күңелле ҡатын хөрмәт ҡаҙаныр,
аяуһыҙ иһә байлыҡ йыйыр.

17Миһырбанлы әҙәм үҙенә бәрәкәт килтерер,
рәхимһеҙ иһә зыянға тарыр.

18Яман әҙәмдең ҡаҙанышы – алдатҡыс,
игелек иккәндең әжере ышаныслы+.

19Ихлас тәҡүәлек юлы тормошҡа илтә,
яуызлыҡҡа ынтылыусылар үлемгә ашыға+.

20Раббы боҙоҡ күңеллеләрҙән ерәнә,
пак юлдан барыусылар Уға ҡыуаныс+.

21Хаҡ әйтәм, яман бәндә язаһыҙ ҡалмаҫ,
иманлылар тоҡомо ҡоромаҫ+.

22Елбәҙәк ҡатын-ҡыҙҙың сибәрлеге
сусҡа моронондағы алтын алҡа һымаҡ.

23Иманлының уй-теләге – яҡшылыҡҡа,
яуыздың өмөттәре Раббының асыуына килтерер.

24Ҡайһы берәүҙәрҙең бирергә ҡулы йомарт, әммә байлығы арта бара,
ҡайһылар һаран, әммә хәйерселектән ҡотола алмай+.

25Йомарт кеше етеш йәшәр,
сарсағанға һыу биреүсенең үҙенә лә һыу бирерҙәр+.

26Ашлығын ҡыҙғанғанды халыҡ ҡәһәрләр,
уны ваҡытында һатҡан фатихаланыр+.

27Яҡшылыҡ эҙләгән илтифат табыр,
яманлыҡ артынан эйәргән башына бәлә алыр+.

28Байлығына ғына иҫәп тотҡан шиңеп ҡалыр,
иманлылар йәшел япраҡ һымаҡ булыр+.

29Ғаиләһенә хәсрәт килтергәндең мираҫы ел булыр,
ахмаҡ әҙәм аҡыллыға ҡол булыр.

30Тәҡүәлек емешенән тормош ағасы үҫеп сыға,
аҡыл эйәһе кеше күңелен йәлеп итә+.

31Тәҡүә ер йөҙөндә әжерен ала икән,
яуыз менән гонаһ эйәһе хаҡында әйтеп тә тораһы түгел+.

12

12^1Ғилем яратҡан нәсихәтте лә яратыр,
шелтәне хуп күрмәгән – аңра ҡалыр+.
2Күңеле яҡшыны Раббы хуп күрер,
мәкерле кеше Уның хөкөмөнә тарыр.
3Кеше яуызлыҡ менән нығына алмаҫ,
ә тоғроларҙың тамыры ҡоромаҫ+.
4Әҙәпле ҡатын – ир башындағы таж,
әҙәпһеҙ ҡатын – иренең һөйәгендәге серек+.
5Тәҡүәнең маҡсаты – ғәҙеллек,
яман әҙәмдең кәңәше – мәкер+.
6Яуыздарҙың һүҙҙәре – ҡанлы тоҙаҡ,
намыҫлының әйткәне яманлыҡтан ҡотҡара+.
7Залимдар йығылып юҡ булыр,
тәҡүәләрҙең йорто имен торор.
8Кеше аҡылына күрә маҡталыр,
боҙоҡ ниәтле – хурланыр.
9Эре ҡыланып та, тәғәм икмәккә тилмергәнсе,
үҙе эшләп ризыҡ тапҡан ябай кеше булыуың яҡшыраҡ.

10Игелекле әҙәм хатта малын да ҡайғырта,
яман әҙәм иһә мәрхәмәт белмәҫ+.

11Иген иккән икмәккә туйыр,
буш-юҡ артынан ҡыуған әҙәм иһә – ахмаҡ+.

12Боҙоҡ әҙәм башҡа яуыздарҙың байлығын көҫәр,
тәҡүә әҙәмдең тамыры үҫенте бирер.

13Яман әҙәм үҙ теленең тоҙағына ҡабыр,
дөрөҫлөккә тоғро – бәләнән ҡалыр+.

14Кеше үҙ һүҙенең емештәре менән игелек табыр,
хеҙмәте бүләк булып үҙенә әйләнеп ҡайтыр+.

15Ахмаҡ үҙ юлын дөрөҫ тип уйлар,
аҡыллы әҙәм кәңәшкә ҡолаҡ һалыр+.

16Ахмаҡтың асыуы йөҙөнә сығыр,
аҡыллы хурлауҙы ишетмәмешкә һалышыр+.

17Намыҫлы шаһит дөрөҫөн һөйләр,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр+.

18Мәкерле һүҙ ҡылыс ише яралай,
аҡыллының һүҙе дауалай+.

19Хаҡ һүҙҙең ғүмере – мәңгелек,
ялғандың ғүмере – бер күҙ асып йомған ара+.

20Ниәте ямандың күңелендә – мәкер,
татыулыҡ яҡлының күңелендә һөйөнөс булыр.

21Тәҡүә кешегә һис ниндәй зарар теймәҫ,
яуыз иһә золомға тулышҡан+.

22Ялғансы тел Раббы өсөн ерәнгес,
намыҫлы эш иткәндәрҙе Ул күркәм күрә+.

23Зирәк кеше белемен йәшереп һаҡлар,
ахмаҡ әҙәмдең тилелеге алға сығыр+.

24Егәрленең ҡулы етәкселек итер,
ялҡаулығы кешене ҡол итер.

25Хәүеф кешенең йөрәген бөтөрә,
яғымлы һүҙ күңелен күтәрә.

26Тәҡүә кеше яҡынына юл күрһәтер,
яуыз иһә юлдан аҙаштырыр.

27Ялҡау ауына эләккәнде лә бешермәҫ,
егәрленең мал-мөлкәте һан белмәҫ.

28Хаҡлыҡ юлы – йәшәү сығанағы,
кем был юл менән бара, унда үлем юҡ.

13

13^1Аҡыллы улан ата өгөтөн тыңлар,
йүнһеҙ улан шелтәгә ҡолаҡ һалмаҫ+.
2Кеше үҙ һүҙенең емештәре менән игелек табыр,
мәкерленең күңеле тик золом теләр+.
3Кем телен тыя, шул йәнен һаҡлар,
телен тыймаған харап булыр+.
4Ялҡау әллә нәмәләр көтөп ятҡансы,
егәрле тамағын туйҙырған+.
5Тәҡүә әҙәм алдаҡты һөймәй,
боҙоҡ иһә хурлыҡҡа төшә, мәсхәрәгә ҡала.
6Дөрөҫлөк юлында булғанды тоғролоғо ҡотҡарыр,
яуызды ҡылған гонаһы һәләк итер+.
7Ҡайһылар хәйерсе булһа ла, бай булып ҡылана,
икенселәр бай булһа ла, хәйерсе булып күренергә тырыша+.

8Бай әҙәм байлығы менән ғүмерен һаҡлай,
ә ярлыға һис нәмә янамай.

9Иманлының шәме яҡты яна,
яуыздыҡы быҫҡып һүнә+.

10Тәкәбберлектән тик ыҙғыш сыға,
кәңәшле эш иткәндәр аҡыл йыя+.

11Харам юл менән табылған байлыҡ тарҡала,
бөртөкләп йыйылған байлыҡ арта бара.

12Оҙаҡ бойомға ашмаған өмөт – йөрәк әрнеүе,
ә ғәмәлгә ашҡаны – тормош ағасы+.

13Нәсихәтте һанға һуҡмаған – зыян күргән,
бойороҡто тотҡан – бүләкләнгән.

14Аҡыл эйәһенең тәғлимәте – тормош шишмәһе,
ул үлем тоҙағынан һаҡлай+.

15Айыҡ аҡыл илтифат ҡаҙана,
мәкер юлы һәләкәткә илтә.

16Зирәк кеше белеменә таянып эш итер,
аҡылһыҙ ахмаҡлығын күрһәтер+.

17Яман илсе бәләгә тарыр,
тоғро илсе күңелгә шифа килтерер+.

18Нәсихәткә ҡолаҡ һалмаған малһыҙ-данһыҙ ҡалыр,
нәсихәтте үҙ иткән ҡәҙер-хөрмәт табыр+.

19Ғәмәлгә ашҡан теләк – күңелгә дауа,
йүләргә яуызлығы менән хушлашыу – ҡот осҡос.

20Аҡыллы менән эш иткән – аҡыл йыйған,
аҡылһыҙҙы иш иткән – туңған.

21Гонаһлыны – бәлә-ҡаза,
тәҡүәне яҡшылыҡ оҙата йөрөй.

22Тәҡүә балаларының балаларына ла мираҫ ҡалдыра,
гонаһлының тапҡаны тәҡүәгә насип була+.

23Ярлының баҫыуында уңышы мул,
тик уны ғәҙелһеҙлек харап итә.

24Сыбығын йәлләй икән, тимәк, улын яратмай,
улын яратһа, ваҡытында арт һабағын уҡытыр+.

25Яҡшы әҙәм туйғансы ашар,
яман әҙәмдең ҡорһағы буш ҡалыр+.

14

14^1Аҡыллы ҡатын өй күтәрер,
ахмаҡ ҡатын уны үҙ ҡулы менән емерер.

2Тура юлдан йөрөгән кеше Раббынан ҡурҡа,
юлынан тайпылған кеше Уны һанға һуҡмай+.

3Ахмаҡтың һөйләнгәне – арт һанына ҡамсылыр,
аҡыллының теле иһә – үҙе өсөн һаҡлыҡтыр+.

4Үгеҙ булмаған урында утлыҡса буш,
әммә үгеҙе көслөнөң игене мул.

5Ышаныслы шаһит ялғанламаҫ,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр+.

6Мыҫҡылларға яратыусы әҙәм аҡыл эҙләһә лә таба алмаҫ,
зирәккә белем анһат бирелер+.

7Ахмаҡтан йыраҡ тор –
ауыҙынан мәғәнәле һүҙ ишетмәҫһең.

8Зирәк кешенең аҡылы – үҙ юлын белеүҙә,

Аҡылһыҙҙар ахмаҡлығы – уларҙың алдашыуында.

9Ахмаҡтар гонаһ ҡорбанына көлөп ҡарар,
намыҫлылар Раббының илтифатын ҡаҙаныр.

10Йөрәк үҙ һағышын үҙе белә,
шатлығын да яттар менән уртаҡлашмай.

11Ямандарҙың йорто емерелер,
намыҫлыларҙың сатыры сәскә атыр+.

12Ҡайһы бер юл тура булып тойолһа ла,
ахыры үлемгә алып килә+.

13Көлгәндә лә ҡай сағында йөрәк һыҙлай,
шатлыҡтың һуңында ҡайғы бар+.

14Аҙғын әҙәм үҙенең боҙоҡ юлының,
яҡшы кеше игелегенең әжерен күрер.

15Бер ҡатлы әҙәм һәр һүҙгә ышанып бара,
зирәк кеше алдын-артын ҡарап йөрөй.

16Аҡыллы әҙәм яманлыҡтан ҡурҡып тайшана,
ә ахмаҡ, дыуамалланып, үҙенә ышана.

17Дыуамал бәндә ахмаҡлыҡ эшләр,
мәкерле әҙәм нәфрәткә дусар булыр.

18Томана мираҫҡа ахмаҡлыҡ алыр,
ә зирәктең тажы – ғилем булыр.

19Ямандар – яҡшылар ҡаршыһында,
яуыздар – тәҡүәләр алдында баш эйер+.

20Ярлыны яҡындары ла ят күрә,
байҙың дуҫтары күп була+.

21Яҡынын өнәмәгән – гонаһлы,
ярлыға хәстәрлекле булған – бәхетле+.

22Яуызлыҡ ниәтләгән юлдан аҙашмаҫмы?

Ә һөйөү һәм тоғролоҡ яҡшы ниәтлеләр менән булыр.

23Һәр тырыш хеҙмәт ҡаҙаныш килтерә,
буш хәбәрҙән нужа тыуа+.

24Аҡыл эйәләренең тажы – уларҙың байлығы,
ахмаҡтар иҫәрлеге менән танылыр.

25Тоғро шаһит йәндәрҙе ҡотҡарыр,
ялған шаһиттың ауыҙынан алдаҡ ағылыр.

26Раббынан ҡурҡыу – ныҡлы ҡалҡан,
үҙеңде лә, затыңды ла һаҡлар.

27Раббынан ҡурҡыу – тормош шишмәһе,
ул үлем тоҙағынан һаҡлай+.

28Ишле халыҡ – батшаның шөһрәте,
халҡының аҙлығы – хакимдың һәләкәте.

29Сабыр кеше – аҡылға бай,
ҡыҙыу бәндә ахмаҡлығын арттырыр+.

30Тыныс күңел – тәнгә сихәт,
көнсөллөк һөйәктәрҙе серетә+.

31Ярлыны рәнйеткән – уның Яратыусыһын хурлаған,
хәйерсене хәстәрләгән – Раббыны данлаған+.

32Яуыздың яманлығы үҙ башына төшөр,
яҡшы кеше үлем сигендә лә ышыҡ табыр.

33Зирәклек аҡыл эйәһенең йөрәгендә оя ҡорор;
хатта ахмаҡтар ҙа уны күрмәй ҡалмаҫ.

34Тәҡүәлек халыҡ өсөн – ҙурлыҡ,
гонаһ иһә халыҡ өсөн – хурлыҡ.

35Аҡыл менән эш иткән хеҙмәтсе батшаның рәхмәтен ҡаҙаныр;
хурлыҡлы эш ҡылыусы уның асыуына дусар булыр.

15

15^1Йомшаҡ яуап асыуҙы баҫыр,
ҡаты һүҙ һарыуҙы ҡайнатыр+.

2Аҡыллының теле ғилемде күркәм итә,
аҡылһыҙҙың теле ахмаҡлыҡ сәсә+.

3Раббы күҙе һәр тарафҡа барып етә:

ул яҡшыһын да, яманын да күреп тора+.

4Шифалы һүҙ – тормош ағасы,
хәйләле һүҙ – рухты емерә+.

5Алйот атаһының өгөт-нәсихәтен эшкә һанамаҫ;
өгөттө ҡолағына киртеп ҡуйған иһә аҡыллы.

6Тәҡүәнең өйө тулы хазиналыр,
ямандың мал-мөлкәте бәлә килтерер.

7Аҡыллының теле ғилем тарата,
ахмаҡтың күңелендә ғилемгә урын юҡ.

8Иманһыҙ килтергән ҡорбан – Раббы өсөн ҡәбәхәтлек,
иманлының доғаһы – Уға ҡыуаныс+.

9Иманһыҙҙың юлы – Раббыға ҡәбәхәт,

Ул хаҡлыҡ юлынан йөрөгәнде ярата.

10Тоғро юлды ташлағанды ҡаты яза көтөр,
шелтә һүҙгә нәфрәтләнгән – һәләк булыр+.

11Үлеләр донъяһы һәм Һәләкәт урыны асыҡ булған Раббыға
кешенең йөрәгендә ниндәй сер булһын!+
12Йүнһеҙ әҙәм үҙен фашлағанды яратмаҫ,
ул аҡыл эйәһе янына яҡын юламаҫ+.
13Күңеле көрҙөң йөҙө лә нурлы,
ә ҡайғы-хәсрәт рухты төшөрә+.
14Зирәк йөрәк ғилем эҙләр,
ахмаҡ тилелеге менән туйыныр+.
15Ярлының һәр көнө ҡайғылы,
бәхетленең йөрәгендә – көн дә байрам.
16Байлыҡ йыйып, хафаланып йәшәгәнсе,
әҙгә хушһынып, Раббыны ҙурлау хәйерлерәк+.
17Һөйөү тулы урында тик йәшелсә генә ашау
нәфрәт тулы урында һимеҙ тана ите ашауҙан яҡшыраҡ+.

18Яндырай ғауға сығара,
сабыр кеше ыҙғышты туҡтата+.
19Ялҡауҙың юлын сәнскәк баҫыр,
намыҫлыларҙың юлы тигеҙ-киң+.
20Аҡыллы ул – атаға һөйөнөс,
ахмаҡ ул – әсәһен хурлар+.
21Ахмаҡ тилеләнә лә шатлана,
аҡыллы тура юлдан бара+.
22Кәңәшһеҙ эш тарҡалыр,
кәңәшселәр күп булһа, уңыш ҡаҙаныр+.
23Кеше дөрөҫ яуап бирһә – шатлыҡ;
һүҙҙең урынлы әйтелгәне яҡшы!+
24Аҡыллы кеше түбәндән,
үлеләр донъяһынан тайпылыр өсөн
юғары, йәшәүгә илткән юлдан йөрөй+.
25Раббы тәкәбберҙең йортон емерер,
тол ҡатындың биләмәһен һаҡлар+.
26Ямандарҙың ниәте Раббыға ерәнгес,
яғымлы һүҙҙәр иһә Уның өсөн пак+.
27Ҡомһоҙ бәндә йортона бәлә тартыр,
ришүәткә юл ҡуймаған кеше – имен йәшәр+.
28Тоғро йөрәк уйлап яуап бирер,
яуыздың теленән ағыу тамыр+.
29Раббы ямандарҙан алыҫ тора,
иманлының доғаһына ҡолаҡ һала+.
30Нурлы ҡараш күңелде ҡыуандыра,
яҡшы хәбәр йәнгә-тәнгә аҙыҡ бирә+.
31Тормош һабағына иғтибарлы ҡолаҡ
аҡыллылар араһында йәшәр.
32Нәсихәтте кире ҡаҡҡан – зыян күрә,
өгөттәргә ҡолаҡ һалған – аҡыл йыя+.
33Раббынан ҡурҡыу аҡылға өйрәтә,
күндәмлек данға юл аса+.

16

16^1Кеше күңелендә ниәт ҡора,
әммә бөтә нәмәгә яуап – Раббынан+.

2Кеше бөтә юлдарын да пак тип һанай,
ләкин Раббы күңелдәрҙе һынап ҡарай+.

3Эшеңде Раббы ихтыярына тапшыр –
уй-ниәттәрең тормошҡа ашыр+.

4Раббы һәр нәмәне Үҙ маҡсаты өсөн яратҡан,
хатта яуызды ла бәлә көнө өсөн һаҡлар+.

5Барса тәкәбберҙәр Раббыға ерәнгес,
улар аслан язаһыҙ ҡалмаҫ+.

6Мөхәббәт менән тоғролоҡ ғәйептән пакландыра,

Раббынан ҡурҡыу гонаһтан тыя+.

7Кешенең юлы Раббыға хуш булһа,

Раббы уны дошмандары менән дә яраштыра+.

8Ғәҙел юл менән табылған әҙ нәмә
нахаҡ юл менән ҡаҙанған байлыҡтан яҡшыраҡ+.

9Кеше үҙ юлын үҙе һайлай,
әммә аҙымдарын Раббы йүнәлтә+.

10Батша ауыҙында – әүлиә һүҙҙәр,
хөкөм сығарғанда ла ул яңылышмаҫ+.

11Дөрөҫ үлсәү – Раббынандыр,
үлсәүҙең герҙәрен дә Ул бар ҡылған+.

12Батшаның яуызлыҡ ҡылыуы – ҡәбәхәтлек,
сөнки тәхет ғәҙеллек менән нығытыла+.

13Тоғро һүҙ батша өсөн – ҡыуаныс,
ул дөрөҫ һөйләгәнде ярата+.

14Батшаның асыуы – үлем илсеһе,
әммә аҡыллы кеше уны тынысландырыр+.

15Батшаның нурлы ҡарашында тормош бар,
уның илтифаты – яҙғы ләйсән+.

16Зирәклек ҡаҙаныу алтынға эйә булыуҙан,
белем ҡаҙаныу саф көмөштән яҡшыраҡ+.

17Намыҫлының юлы – боҙоҡлоҡтан ситкә тайпылыу;
аҙымын белеп баҫҡан – йәнен һаҡлар.

18Тәкәбберлек артынан һәләкәт килә,
маһайыуҙың һуңы иһә – хурлыҡ+.

19Тәкәбберҙәр менән табыш бүлешкәнсе,
күндәм рухлы булып ярлылар менән йәшәү яҡшы.

20Өгөткә ҡолаҡ һалған – уңған,

Раббыға таянған – бәхеткә ирешкән+.

21Күңеле зирәк кешене һиҙгер тиерҙәр,
һүҙе яғымлы кеше ғилемен арттырыр.

22Зиһене бар кеше өсөн аҡыл – тормош шишмәһе,
ахмаҡҡа иһә ахмаҡлығы – яза+.

23Аҡыллының йөрәге теленә зирәклек бирер,
әйткәндәрен ышаныслы итер.

24Татлы һүҙ – баллы кәрәҙ:

йәнгә рәхәт, тәнгә сихәт+.

25Ҡайһы бер юл тура булып тойолһа ла,
ахыры үлемгә алып килә+.

26Хеҙмәт кешеһе үҙенә үҙе ял бирмәй,
сөнки уны ас ҡарыны өндәй+.

27Йүнһеҙ әҙәм боҙоҡлоҡҡа шәп,
теле, гүйә, ялмар ялҡын+.

28Мәкерле янъял тыуҙыра,
ғәйбәтсе дуҫтарҙы айыра+.

29Залим дуҫын алдар,
уны яман юлға этәрер+.

30Күҙен ҡыҫҡан – яман ниәт ҡора,
иренен ҡымтыған – яуызлыҡ ҡыла.

31Сал сәс – кешенең тоғро юлда
ҡаҙанған шөһрәт тажы+.

32Түҙем әҙәм баһадирҙан көслөрәк,
үҙ-үҙенә баш булған кеше
ҡала алған яугирҙән ҡөҙрәтлерәк+.

33Күпме генә йәрәбә һалһаң да,
бөтә ҡарар – Раббынан+.

17

17^1Табыны мул булған ғауғалы йорттан,
бер тешләм икмәк ҡатыһы булған тормош хәйерлерәк+.

2Аҡыллы хеҙмәтсе хужаһының боҙоҡ улынан өҫтөн булыр;
мираҫтан да хужаның улдары менән бер рәттән өлөш алыр+.

3Алтын-көмөш утта һынала,
әҙәмдәрҙең күңелен Раббы һынай+.
4Яман әҙәм яуыздар һүҙенә ҡолаҡ һала,
алдаҡсы әҙәм ғәйбәтселәргә эйәрә.
5Ярлынан көлгән әҙәм Яратыусыһын да хурлай,
кеше бәхетһеҙлегенә һөйөнгән – язаһын алмай ҡалмай+.

6Ейәндәр – өлкәндәрҙең тажы,
балаларҙың даны – ата-әсәһе+.

7Ахмаҡҡа күтәренке телмәр оҡшамаған һымаҡ,
затлы затҡа алдаҡ һүҙҙәр килешмәй+.

8Ришүәт – уны биргән кешегә тылсымлы таш һымаҡ тойола:

гүйә, ҡайҙа боролһаң да, файҙа килтерә+.

9Кенә тотмаған – дуҫлыҡты һаҡлаған,
үпкәһен онотмаған – дуҫын юғалтҡан.

10Белеклегә шелтә лә һабаҡ,
ахмаҡҡа йөҙ туҡмаҡтың да файҙаһы юҡ.

11Ғауғасыға янъял ғына булһын,
шуға күрә уға илсенең иң аяуһыҙы күндерелер.

12Ҡоторонған ахмаҡҡа ҡарағанда,
балаһын юғалтҡан инә айыуға осрауың хәйерлерәк+.

13Яҡшылыҡҡа яманлыҡ менән атҡандың
йортонан бәлә китмәҫ+.

14Ыҙғыш башы быуа йырылыуға тиң,
ҡыҙып китмәҫ элек туҡтай һал+.

15Яманды яҡлау, ғәйепһеҙгә ғәйеп ташлау –
икеһе лә Раббы күҙендә әшәкелек+.

16Был нимә?

Ахмаҡтың ҡулында аҡса бар ҙа,
аҡыл һатып алырға башы юҡ.

17Ысын дуҫтың дуҫлығы ғүмерлек;
туған бәлә уртаҡлашыр өсөн тыуған+.

18Ярҙам ҡулы һуҙмаҡ булып,
башҡа кеше өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөңә алыу – алйотлоҡ.

19Ыҙғыш яратҡан әҙәм – гонаһҡа ла әүәҫ;
үҙ-үҙен юғары ҡуйып маҡтанған башына бәлә эҙләй+.

20Боҙоҡ әҙәм яҡшылыҡ белмәҫ,
мәкерле тел бәләгә дусар булыр.

21Ахмаҡ баланың ата-әсәһе башына ҡайғы алыр;
алйот улдың атаһынан һөйөнөс ҡасыр+.

22Шат күңел – иң шәп дауа,
төшөнкө күңел һөйәктәрҙе ҡорота+.

23Хаҡ хөкөмдө боҙор өсөн
яуыз кеше йәшереп кенә ришүәт ала+.

24Зирәктең күҙе аҡылға төбәлгән,
ахмаҡтың күҙе ерҙең һәр тарафына йүнәлгән.

25Ахмаҡ улан – атаға көйөнөс,
уны тапҡан әсәгә – әрнеү+.

26Ғәйепһеҙ кешегә яза биреү,
хөрмәтлене тура һүҙе өсөн туҡмау – яман эш.

27Зиһенле һүҙен үлсәп әйтер,
белекле бушҡа ҡыҙып бармаҫ+.

28Өндәшмәгән саҡта алйот та аҡыллы тойолор,
ауыҙын йомоп ултырһа, белдекле күренер+.

18

18^1Бүтәндәр менән иҫәпләшмәгән кеше нимә теләй, шуны эшләй;
һәр төрлө аҡыллы нәсихәткә ҡаршы килә.

2Ахмаҡ белемде яратмай,
үҙенең фекерен генә алға һөрә.

3Яуызлыҡ артынан нәфрәт килә,
намыҫһыҙлыҡҡа хурлыҡ эйәрә.

4Кеше ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр – тәрән йылға һымаҡ,
аҡыл сығанағы – ташҡын һыу+.

5Яуызды яҡлашыу,
ғәйепһеҙҙе хаҡ хөкөмдән мәхрүм итеү – енәйәт+.

6Ахмаҡтың теле ыҙғыш ҡуптара,
ауыҙы туҡмаҡҡа сәбәп була+.
7Ахмаҡтың теле – үҙе өсөн һәләкәт сығанағы,
әйткән һүҙе – йәненә тоҙаҡ+.
8Ғәйбәтсенең һүҙе – тәмле тәғәм,
кешенең эс-бауырына үтеп инә+.
9Эшендә ялҡау булған кеше –
емереүсенең туғаны.
10Раббы исеме – ҡеүәтле ҡәлғә,
тәҡүә әҙәм унда ҡасып имен ҡала+.
11Байға байлығы – ныҡлы ҡәлғә,
бейек диуар һымаҡ күренә уға+.
12Һәләкәттән алда күңел тәкәбберлеге килә,
тыйнаҡлыҡ иһә үҙе артынан дан-шөһрәт эйәртә+.
13Тыңлап бөтмәйенсә яуап ҡайтарыу –
ахмаҡлыҡ һәм хурлыҡ.
14Кешенең рухы ауырыуға сыҙай ала,
тик рух һынһа, нимә эшләргә һуң+?
15Аҡыллы әҙәм ҡолағы менән белем эҙләр,
аңлы бәндә йөрәге менән аҡыл туплар.
16Бүләк биреү кешегә юл аса,
бөйөктәр алдына алып бара+.
17Хөкөмдә беренсе һөйләгән кеше
икенсеһе бәхәскә ҡушылғанға тиклем хаҡ күренер.

18Көслө дәғүәселәр араһында
бәхәсте йәрәбә хәл итә.

19Рәнйеүле туған – нығытмалы ҡала,
ә ыҙғыш бикле ҡапҡа һымаҡ айыра.

20Үҙ теленең емеше менән туя кеше,
теле нимә таба, шуға ҡәнәғәт була+.

21Үлем менән йәшәү – телдең хөкөмөндә,
телгә оҫталар уның емеше менән туйына.

22Ҡатын тапҡан – хазина тапҡан,

Раббының илтифатын ҡаҙанған+.

23Ярлы ялбарып һорар,
бай тупаҫ яуаплар.

24Дуҫы күптең эш-мәшәҡәте күп,
ләкин туғандан да яҡыныраҡ дуҫ була+.

19

19^1Ялған телле, өҫтәүенә ахмаҡ кешенән,
намыҫлы йәшәгән ярлы күпкә яҡшыраҡ+.
2Белемһеҙ тырышлыҡ яҡшы түгел,
ашыҡҡан аяҡ абыныр+.
3Ахмаҡлыҡ кешене юлдан яҙҙыра,
ғәйепте ул асыуланып Раббыға япһара+.
4Барлыҡ дуҫтарҙы арттыра,
юҡлыҡ дуҫтарҙы айыра+.
5Ялған шаһит язаһыҙ ҡалмаҫ,
алдаҡ һөйләгән ҡотола алмаҫ+.
6Түрә алдында күптәр ҡуштанлана,
бүләк биреүсе әҙәм менән һәр кем дуҫ була+.
7Ярлыны хатта туғаны ла яратмаҫ,
дуҫ тигәне лә унан ситләшер:
һөйләшәм тип ашығып барһа – улар юҡ!+
8Аҡыл йыйған – үҙ йәнен дә һөйгән,
аҡыл менән эш иткән – бәхет тапҡан+.
9Ялған шаһит язаһыҙ ҡалмаҫ,
алдаҡ һөйләгән һәләк булыр+.
10Ахмаҡҡа муллыҡта йәшәү килешмәгән һымаҡ,
ҡолға бейҙәр өҫтөнән хаким булыу килешмәҫ+.
11Төплө кеше асыуҙан тыйылыр,
ғәйепте кисерә белеү уға ҙурлыҡ бирер+.
12Батшаның ярһыуы гүйә арыҫлан ырылдауы,
ә илтифаты үләндәге ысыҡ һымаҡ+.
13Аҡылһыҙ улан – атаһына бәлә,
мыжыҡ ҡатын – туҡтауһыҙ тамған һыу кеүек+.
14Йорт-мал – ата-әсәнән ҡалған мираҫ;
аҡыллы ҡатын – Раббы бирмеше+.
15Ялҡау йоҡоға туймаҫ,
эшлекһеҙҙең ашы булмаҫ+.
16Бойороҡто үтәгән ғүмерен һаҡлар,
юлын ҡайғыртмаған үлемгә осрар+.

17Хәйерсегә игелек күрһәткән – Раббыға бурысҡа биргән,

Раббы уға тулыһынса ҡайтарасаҡ+.

18Улыңды өмөт барҙа тәрбиәлә,
ҡара уны, һәләкәтенә юл ҡуйма+.

19Ярһыу әҙәмгә ваҡытында язаһын бирергә тейешһең;
бер аяһаң, тағы ла насарыраҡ булыр.

20Кәңәш тыңла, өгөт-нәсихәткә ҡолаҡ һал,
ахыр килеп аҡыллыраҡ булырһың.

21Кеше йөрәгендә ниәттәр күп,
әммә Раббы ихтыяр иткәне генә бойомға аша+.

22Кешенең тоғролоғо – ҡиммәт,
алдаҡсыға ҡарағанда ярлы яҡшыраҡ.

23Раббынан ҡурҡыу кешене йәшәүгә илтә;
ундай кеше ҡәнәғәт йәшәр, тыныс йоҡлар,
уға бер ниндәй ҙә насарлыҡ яҡынламаҫ+.

24Ялҡау әҙәм табаҡҡа ҡулын тығыр,
тик ауыҙына еткергәнсе йыбаныр+.

25Хаяһыҙҙы шелтәләһәң, бер ҡатлылар һабаҡ алыр,
аҡыллыны тәнҡитләһәң, өгөт-нәсихәтте алыр+.

26Атаһын бөлдөргән, әсәһен өйҙән ҡыуған улан
оят һәм хурлыҡ килтерә+.

27Улым, өгөт-нәсихәтте тыңламаһаң,
һабаҡ биргән һүҙҙәрҙән мәхрүм ҡалырһың.

28Мәкерле шаһит хаҡ хөкөмдө мыҫҡыл итә,
яуыздың ауыҙы боҙоҡлоҡто йота+.

29Хаяһыҙ әҙәм – хөкөмдән,
ахмаҡтың арҡаһы ҡамсынан ҡотола алмаҫ+.

20

20^1Шарап – мәсхәрәгә ҡалдыра, хәмер – шаштыра,
уларға алданғандар – ахмаҡ+.

2Батшаның ярһыуы – гүйә арыҫлан ырылдауы,
ҡыҙҙырма уны – үҙеңде хәүефкә ҡуйырһың+.

3Талаш-тартыштан йыраҡ торған кешегә хөрмәт,
ә һәр ахмаҡ ғауға сығарыр.

4Ялҡау көҙөн ерен һөрмәй,
ураҡ мәлендә буш баҫыуҙы һәрмәй+.

5Кеше башындағы уй-ниәттәр – тәрән йылға,
аҡыллы кеше унан һоҫоп-һоҫоп алыр+.

6«Тоғромон», – тип күптәр һөрән һала,
ләкин таянырлыҡ иптәш табырһыңмы?

7Тәҡүә кеше хәләл донъя көтә,
үҙенән һуң килгән нәҫеле лә бәхетле булыр.

8Хөкөм тәхетендә ултырған батша
үҙ күҙе менән бөтә яманлыҡты ҡыуып таратыр.

9«Күңелемдә һис бысраҡлыҡ юҡ,
гонаһымдан инде таҙарындым», – тип кем әйтә алыр+?

10Иңен-буйын, ауырлығын алдап үлсәү –
икеһе лә Раббы алдында әшәкелек+.

11Хатта йәш баланы – холҡонан,
сафлығын һәм тоғролоғон эштәренән белеп була.

12Ишетер ҡолаҡты ла, күрер күҙҙе лә

Раббы бар ҡылған+.

13Күп йоҡлаһаң, ас ҡалырһың,
күҙ йоммаһаң, өҫтәлең һыйлы булыр+.

14«Тауарың насар, насар», – ти һатып алыусы,
ә китеү менән – маҡтана.

15Алтын да бар, аҫылташтар ҙа,
ләкин иң ҡиммәтлеһе – белемле тел.

16Ят кеше өсөн үҙенә яуаплылыҡ йөкмәгәндең кейемен ал,
уны үҙеңә рәһен итеп ҡалдыр+.

17Нахаҡ юл менән табылған икмәк
башта тәмле булһа ла,
аҙаҡ ауыҙы тулы таш булыр+.

18Маҡсат ҡорғанға тиклем башҡалар менән кәңәшләш,
һуғышҡа ла кәңәшләшмәйенсә сыҡма+.
19Ғәйбәт һөйләгән – серҙәрҙе лә асҡан,
ауыҙында һүҙ тотмаған менән аралашма+.
20Ата-әсәһенә тел тейҙергән бәндәнең сыраһы
төн ҡараңғылығында ҡапыл һүнер+.
21Ҡомһоҙлоҡ менән тартып алынған мираҫ
ахырҙа бәрәкәт килтермәҫ+.
22«Яуызлыҡ өсөн ҡон ҡайтарам», – тимә,
Раббыға тапшыр – Ул һине һаҡлар+.
23Раббы алдатҡыс герҙәрҙән екһенер,
ялған үлсәүҙе Ул хупламай+.
24Кешенең аҙымын Раббы йүнәлтә,
шулай икән, кеше үҙенең юлын
нисек аңлаһын+?
25Уйламай нәҙер әйтеү,
әйткәндән һуң икеләнеп йөрөү –
кешенең үҙ-үҙенә ҡорған тоҙаҡ+.
26Аҡыллы батша залимдарҙы иләп айырыр,
өҫтәренән һуҡҡыс тәгәрмәсен тәгәрәтер.
27Әҙәмдең рухы – Раббы шәмелер,
күңеленең иң төпкөлдәрен һынар+.
28Батшаны мәрхәмәт менән хаҡлыҡ һаҡлай,
тоғролоҡ уның тәхетен тотоп торор.
29Ҡеүәт – егеттәрҙең ғорурлығы,
сал сәстәр иһә – ҡарттарҙың шөһрәте.+
30Йәрәхәт-яра – яуызлыҡтан дауа,
йоҙроҡ татыу – кешенең холоҡ-фиғелен төҙәтә.

21

21^1Батшаның йөрәге, һыу ағымы һымаҡ, Раббы ҡулында:

Ул уны ҡайҙа теләй, шунда бороп ебәрә+.

2Кеше барған юлын дөрөҫ тип һанай,
ләкин Раббы йөрәктәрҙе Үҙе үлсәй+.

3Тәҡүәлек менән ғәҙел ғәмәл ҡылыу

Раббы алдында ҡорбан килтереүҙән өҫтөнөрәк+.

4Тәкәббер ҡараш, һауалы йөрәк –
яуыздарҙың гонаһ юлындағы сырағы+.

5Тырыш кешене ниәттәре муллыҡҡа килтерер,
ашыҡ-бошоҡ эшләүсе мохтажлыҡҡа дусар булыр+.

6Ялған юл менән табылған байлыҡ –
таралып китер томан һәм үлем тоҙағы+.

7Залимдарҙың яуызлығы үҙ башына төшөр,
сөнки улар ғәҙеллектән баш тартты.

8Мут әҙәмдең юлы – кәкре,
ихластың ғәмәле дөрөҫ булыр.

9Холоҡһоҙ ҡатын менән бер өйҙә йәшәгәнсе,
ҡыйыҡ башында йәшәү хәйерлерәк+.

10Яман әҙәм яуызлыҡҡа йән атыр,
хатта яҡынын да аямаҫ.

11Мыҫҡыллаусыға яза биргәндә, бер ҡатлы аҡылланыр;
аҡыллыға өгөт бирһәң, үҙенә белем алыр+.

12Алла – ғәҙел, Ул яуыздарҙың йортон күҙәтеп тора,
уларҙы бәләгә дусар итә.

13Ярлының ялбарғанына ҡолаҡ һалмаған бәндә
ярҙам һорап бер саҡ ялбарыр ҙа – яуап булмаҫ+.

14Йәшереп бирелгән бүләк – асыуҙы,
ҡуйынға тығылған ришүәт ярһыуҙы баҫыр+.
15Хаҡ хөкөм яҡшы кешегә – шатлыҡ,
яуызлыҡ ҡылыусыларға ҡурҡыу алып килә.
16Аҡыл юлынан тайпылған әҙәм
үлеләр донъяһында урын алыр+.
17Кәйеф-сафа һөйгән әҙәм муллыҡ белмәҫ,
ашау-эсеү, шарап һөйгән – һис етешмәҫ.
18Яуыз бәндә – тәҡүәнең,
хыянатсы бәндә намыҫлының йоломолор+.
19Холоҡһоҙ, ғауғасыл ҡатын менән йәшәгәнсе,
сүлдә йәшәүең хәйерле+.
20Аҡыллының йортонда хазина һәм муллыҡ;
ахмаҡ иһә нәмәһе бар, шуны ашай-туҙҙыра.
21Тәҡүәлеккә, тоғролоҡҡа ынтылғандар
имен тормош, ҡәҙер-хөрмәт ҡаҙаныр.
22Аҡыллы ныҡ һаҡланған ҡаланы алыр,
ҡаҡшамаҫлыҡ тип һаналған нығытманы ҡолатыр+.
23Теленә ирек бирмәгән кеше
үҙен бәләләрҙән һаҡлар+.
24Тәкәббер, эре әҙәм – исеме уның «хаяһыҙ»,
үҙен башҡаларҙан үтә өҫтөн тотор+.
25Ялҡауҙы ҡомһоҙлоҡ бөлдөрә,
сөнки ҡулы эште һөйһөнмәй,+
26ә теләге һаман көсәйә.
Тәҡүә кеше иһә йәлләмәй өләшә+.
27Яуыздар килтергән ҡорбан – ерәнгес,
боҙоҡ ниәт менән килтерелһә, айырыуса+.
28Ялған шаһит һәләк булыр,
үҙе ишеткәнде һөйләүсенең һүҙе дөрөҫкә сығыр+.

29Ямандың сырайы ҡырыҫ булыр,
намыҫлы иһә үҙ юлын ныҡ тотор.

30Раббыға ҡаршы торор аҡыл да,
зирәклек тә, кәңәш тә юҡ+.

31Яу көнөнә аттарҙы алдан әҙерләйҙәр,
тик еңеүҙе бары Раббы ҡаҙандыра+.

22

22^1Яҡшы исем – ҙур байлыҡтан,
абруй алтын-көмөштән ҡиммәт+.
2Бай һәм ярлы йәнәш баҫыр –
һәр ҡайһыһын Раббы яратҡан+.
3Зирәк, хәүефте алдан күрер ҙә, йәшенер,
бер ҡатлы һаман алға бара бирер ҙә, зыян күрер+.

4Тыйнаҡлыҡ һәм Раббынан ҡурҡыуҙың нәтижәһе –
байлыҡ, хөрмәт, имен тормош+.

5Залимдың юлын сәнскәк менән тоҙаҡ һағалай;
ғүмерен ҡайғыртҡан унан йыраҡ йөрөр+.

6Балаңа лайыҡлы юлды йәштән өйрәт –
ҡартайғас та шул юлдан тайпылмаҫ+.

7Бай ярлылар өҫтөнән хакимлыҡ итер,
бирәсәккә алған – биреүсегә ҡол.

8Ғәҙелһеҙлек сәскән – бәлә урған,
уның асыу ҡамсыһы юҡҡа сығыр+.

9Миһырбанлы кеше фатихалы булыр,
сөнки ул үҙ икмәген ярлы менән бүлешә+.

10Әҙәпһеҙҙе ҡыуып ебәр – ыҙғыш китер,
янъял менән талаш тыныр+.

11Күңел сафлығын яратҡан,
телендә гел яғымлы һүҙ булғанды
батша ла үҙенә дуҫ һанар+.

12Раббы күҙе ғилемде һаҡлай,
хыянатсы бәндәнең һүҙҙәрен бушҡа сығара.

13Ялҡау әҙәм: «Урамда арыҫлан!

Тышҡа сыҡһам, мине үлтерерҙәр», – тиер+.

14Ят ҡатындың ауыҙы – төпһөҙ упҡын,

Раббы ҡәһәрләгән шунда ҡолап төшөр+.

15Бала башындағы иҫәрлекте
тәртип сыбығы тиҙ ҡыуып сығарыр+.

16Байлыҡ арттырыр өсөн ярлыны рәнйетеүсе,
байға ришүәт биреүсе бөлгөнлөккә төшөр+.

Аҡыл эйәләренең кәңәштәре

17Ҡолағыңды ас та
аҡыллылар һүҙен тыңла,
минең белемемә күңел һал+.
18Уларҙы йөрәк түреңдә һаҡлаһаң,
улар һәр саҡ ауыҙыңда булһа,
һиңә йыуаныс булыр.
19Раббыға өмөт бағлап йәшәр өсөн,
бөгөн уларҙы һиңә өйрәтәм.
20-21Ысын хәҡиҡәт һүҙҙәрен һиңә өйрәтергә,
һине ебәргәндәргә уларҙы еткермәккә
һинең өсөн утыҙ нәсихәт яҙҙым,
һин уларҙан кәңәш, ғилем табырһың.

22Былай ҙа мохтаж булған ярлыны талама,
йәберләнгәнде хөкөм алдында ҡыҫма;+
23сөнки уларҙың дәғүәләрен Раббы хәл итер,
уларҙы талағандарҙың йәнен ҡыйыр+.
24Тиҙ асыуланған менән аралашма,
ҡыҙыу бәндә менән юлдаш булма.
25Юҡһа улар юлына төшөрһөң,
йәнеңде ауға эләктерерһең.
26Ҡул биреп, кеше бурысын
үҙ өҫтөңә алыусыларҙан булма.
27Юҡһа, түләр хәлең ҡалмағас,
аҫтыңдағы түшәгеңде лә алырҙар+.
28Ата-бабаң ҡуйып ҡалдырған
боронғо ыҙан ташын күсермә+.
29Үҙ эшенең оҫтаһын күргәнең бармы?

Ул ябай кешеләргә түгел, батшаларға хеҙмәт итер.

23

23^1Хаким менән табында ултырғанда,
кем менән ултырғаныңды онотма.
2Ашау яғына үтә шәп булһаң,
нәфсеңде тыя бел.
3Уның һыйына ымһынып, онотолма,
сөнки был – алдаҡсы ризыҡ.
4Байыйым тип үтә бөтөрөнмә,
зиһенең ундай уйҙарыңа сик ҡуя белһен+.
5Байлыҡ күҙ асып йомғансы юҡ була,
ҡанатланып, бөркөт һымаҡ күккә осоп китер+.
6Һаран әҙәмдең ризығын ашама,
уның тәмле-татлыһынан тыйыл,
7сөнки эстән ул үҙ файҙаһын иҫәпләй,
«Аша ла эс», – тиер һиңә,
тик күңеле менән һинең янда булмаҫ.
8Йотҡан киҫәгеңде кире сығарырһың,
яғымлы һүҙҙәрең бушҡа булыр.
9Ахмаҡҡа хәбәр һөйләмә –
ул һинең аҡыллы һүҙҙәреңдән көлөр.
10Күптән үк ҡуйылған ыҙан ташын күсермә,
етемдәр өлөшөнә һин кермә,+
11сөнки уларҙың Яҡлаусыһы ҡөҙрәтле,
уларҙың һиңә ҡаршы дәғүәләрендә
етемдәрҙең тарафын аласаҡ+.
12Йөрәгеңде нәсихәткә йүнәлт,
ҡолағыңды ғилем тыңларға өйрәт.
13Балаңдың ғәйебен язаһыҙ ҡалдырма,
сыбыҡтан кеше үлмәй+.
14Сыбыҡ менән арт һабағын уҡытһаң,
йәнен һәләкәттән ҡотҡарырһың.

15Улым, йөрәгеңдә аҡылың булһа,
минең йөрәгем дә шатланыр.

16Ауыҙыңда гел дөрөҫлөк булһа,
бар булмышым ҡыуаныр.

17Йөрәгең гонаһлыларҙан көнләшмәһен,
һәр саҡ Раббынан ҡурҡыу йөрәгеңдә һаҡланһын+.

18Сөнки алда киләсәк бар,
өмөтөң бушҡа сыҡмаҫ+.

19Тыңла, улым, аҡыллы бул,
күңелеңде хаҡ юлға йүнәлдер,
20иҫергәнсе шарап эскән, һоғаланып ит ашаған
бәндәләрҙең араһында булма+.

21Сөнки бирән менән эскесене хәйерселек баҫыр,
йоҡосолоҡ иҫке-моҫҡоға кейендерер.

22Яҡты донъяға килтергән атаң һүҙен тыңла,
олоғайған көнөндә әсәйеңде хурлама+.

23Хәҡиҡәт һатып ал, уны һатма,
аҡыл, тәрбиә һәм ғилем йый.

24Тәүфиҡлы баланың атаһы ҡыуаныр,
аҡыл эйәһенә ғүмер биреүсе шатланыр.

25Әйҙә ата-әсәң тантана итһен,
ғүмер биргән әсәйең һөйөнһөн.

26Улым, йөрәгеңде миңә йүнәлт,
минең юлдарыма күҙ һал.
27Уйнашсы ҡатын ул – төпһөҙ упҡын,
кеше ҡатыны – тар ҡоҙоҡ.+
28Ул юлбаҫар һымаҡ һине аңдый,
ирҙәр араһында хыянатсылар һанын арттыра+.

29Кемдә хәсрәт? Кемдә ҡайғы?

Кемдә ыҙғыш? Кемдә зар?

Сәбәпһеҙҙән кем туҡмалған?

Кемдең күҙҙәре аларған?

30Шарап эсеүгә һалышҡандар,
тағы ла эҙләп йөрөгәндәр икән был+.

31Шараптың ҡыҙыллығына,
һауытта емелдәүенә,
еңел генә эселеүенә ҡарама+.

32Аҙаҡтан ул йылан кеүек сағыр,
ҡара йылан һымаҡ ағыу сәсер.

33Күҙҙәрең сәйер нәмәләр күрер,
күңелеңә йүнһеҙ уйҙар килер.

34Үҙеңде диңгеҙ уртаһында ятҡандай,
йөҙөп барған кәмәнең мачтаһында һымаҡ тойорһоң.

35«Туҡманылар мине, һиҙмәнем,
таяҡланылар мине, тойманым,
бына йоҡонан торам да,
яңынан эсергә керешәм», – тиерһең+.

24

24^1Яман кешеләргә көнләшмә,
улар менән бергә булырға тырышма,+
2күңелдәрендә йәбер-золом ниәтләйҙәр,
телдәре яманлыҡ сәсә уларҙың+.

3Аҡыл менән йорт һалыныр,
зиһен менән нығытылыр,
4белем иһә бүлмәләрҙе
затлы һәм күркәм әйберҙәр менән тултырыр+.
5Аҡыллы кеше ҡеүәтле булыр,
белемле әҙәм үҙ көсөн арттырыр+.
6Һуғышыңды һәр яҡтан уйлап алып бар,
уңыш кәңәшселәр күп урында була+.
7Ахмаҡ өсөн зирәклек артыҡ юғары,
ҡала ҡапҡаһы төбөндә ауыҙын аса алмаҫ.
8Золом ниәтләгәнде залим тиерҙәр.
9Ахмаҡлыҡ менән ҡоролған ниәт – гонаһ,
башҡаларҙы мәсхәрәләүсегә ерәнеп ҡарарҙар+.

10Бәлә килгәндә тәҡәтһеҙ ҡалаһың икән,
тимәк, көс-ҡеүәткә ярлыһың+.

11Үлемгә дусар ителгәнде йолоп ал;
һәләкәт янаған әҙәмдән баш тартырһыңмы ни+?

12«Беҙ быны белмәнек бит», – тиһәң дә,
йөрәгендәген Үлсәүсе белмәҫме?

Һинең йәнеңде Күҙәткән аңламаҫмы?

Ул һәр кемгә ғәмәленә күрә әжерен бирә+.

13Улым, бал ҡап, бик тәмле ул;
кәрәҙле бал, тамағыңа татлы булыр+.
14Күңелеңә аҡыл тигәнең дә шулай,
уны эҙләп таптыңмы – һөҙөмтәһе лә булыр,
өмөттәрең һинең бушҡа китмәҫ+.

15Эй залим, тәҡүәнең торлағы янында боҫҡон ҡорма,
йортон уның туҙҙыраһы булма:+
16тәҡүә кеше ете йығылып, ете торор,
залимдар йығылыр ҙа харап булыр+.

17Дошманым ҡоланы, тип шатланма,
абынды тип йөрәгең һөйөнмәһен+.
18Юҡһа, Раббы күреп, был эште оҡшатмаҫ,
Үҙенең асыуын дошманың өҫтөнән алыр+.
19Яманлыҡ эшләүсене күреп йәнең көймәһен,
яуыз бәндәләрҙән көнләшмә;+
20барыбер ямандарҙың киләсәге юҡ,
намыҫһыҙҙың сырағы тиҙ һүнә+.

21Раббынан ҡурҡ, улым, батшанан ҡурҡ,
фетнәселәр менән аралашма;+
22сөнки уларҙан бәлә көтмәгәндә килер,
һәр икеһенең бирәсәк язаһын кем белә?

Аҡыл эйәләре әйткән һүҙҙәр

23Аҡыл эйәләре тағы ла былай ти:

хөкөмдә ғәҙелһеҙлек – яман эш;+

24ғәйеплегә: «Һин хаҡлыһың», – тиеүсене ил ләғнәтләр,
халыҡтар уға нәфрәтләнер,+
25ә ғәйеплене фашлаусылар һөйөнөр,
баштарына мул бәрәкәт яуыр.
26Ғәҙел яуап татлы –
ирендән үбеү менән бер.
27Башта тыштағы эштәреңде башҡар,
баҫыуыңдағы эште тамамла,
шунан ғына өй һалып кер.
28Яҡыныңа ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылма,
ауыҙыңдан алдаҡ һүҙ сыҡмаһын+.
29«Ул миңә нимә эшләне,
мин дә уға шуны эшләйем,
ғәмәленә күрә әжерен бирәм», – тимә+.

30Бер саҡ мин ялҡау әҙәмдең баҫыуы,
ахмаҡ хужаның йөҙөм баҡсаһы янынан үттем.
31Күрәм, бөтә ерҙе сәнскәк баҫҡан,
ҡый үләне күкрәп үҫеп сыҡҡан,
баҡсаның таш ҡоймаһы емерелеп ята.
32Ҡараным да, үҙемә һабаҡ алдым,
күргәндәрҙән шуны аңланым мин:
33йәнә әҙерәк йоҡлап, серем итһәң,
ҡул ҡаушырып тағы ултыра бирһәң –
34өйөңә ҡараҡ һымаҡ мохтажлыҡ инер,
ҡораллы баҫҡынсы булып, нужа һөжүм итер+.

25

Сөләймәндең хикмәттәренең дауамы

25^1Былары ла Сөләймән батшаның хикмәттәре. Уларҙы Йәһүҙә батшаһы Хизкияһтың кешеләре йыйнап алып һаҡлаған+.

2Алланың шөһрәте – эш-ғәмәлдәрҙе сер итеп тотоу,
батшаларҙың даны – эштәрҙе тикшереп, асылын белеү+.

3Күктең бейеклеген, ер тәрәнлеген,
батша күңелендәге уйҙарҙы белеп булмаҫ.
4Көмөштән ҡатнашманы айыр,
көмөшсө эшләйәсәк һауыт ҡалыр.
5Яуызды батшанан айыр,
ғәҙеллек менән тәхет нығыр+.
6Батша хозурында үҙеңде юғары ҡуйма,
дәрәжәле түрә урынын алма;+
7«Түргәрәк күсеп ултыр», – тиеүҙәре
түрә алдында түбәнгәрәк күсереүҙән яҡшыраҡ.

Үҙ күҙең менән күргәнде,

8хөкөмгә сығарырға ашыҡма;
юғиһә аҙаҡтан, яҡының оятҡа ҡалдырғас, нишләрһең?

9Яҡының менән дәғүәңде үҙ-ара хәл ит,
башҡаның серен сисмә,
10юҡһа, ишеткән береһе һине хур итер,
яман атлы булып ҡалырһың.

11Урыны-еренә әйтелгән һүҙҙәр –
көмөш һауыттағы алтын алма+.
12Иғтибарлы ҡолаҡҡа аҡыллы кешенең шелтәһе
алтын алҡа, саф алтын биҙәүес кеүек+.
13Ураҡ эҫеһендә ҡар һалҡыны нисек булһа,
тоғро илсе лә үҙен ебәргән хужаһына хәл индерер+.

14Бүләк бирмәһә лә, бирҙем тип маҡтанған әҙәм
ямғырһыҙ болот һәм ел кеүек+.
15Сабырлыҡ хакимды ла ышандыра,
йомшаҡ тел һөйәкте лә һындыра.
16Бал таптыңмы – туйғансы аша,
ҡоҫҡансы ашама;+
17дуҫың өйөнә йыш йөрөмә,
юҡһа, һинән туйыр ҙа, күрә алмай башлар.
18Яҡынына ялған шаһитлыҡ ҡылған кеше
Суҡмар, ҡылыс һәм үткер уҡ кеүек+.
19Афәт көнөндә ышанысһыҙ кешегә өмөтләнеү
серек теш, сатан аяҡҡа өмөт бағлау һымаҡ.
20Ҡайғылы кеше алдында йыр йырлау
һыуыҡ көндә кейемен систереү,
яраға һеркә тамыҙыуға тиң.
21Дошманың ас булһа, тамағын туйҙыр,
һыуһаған булһа, һыуһынын ҡандыр+.
22Былай эшләп, уның башына ҡуҙ өйөрһөң,
Раббы һиңә әжерен Үҙе бирер+.
23Төньяҡ еле ямғыр алып килер,
ғәйбәтсенең теле – сырайҙы боҙор.
24Холоҡһоҙ ҡатын менән бер өйҙә йәшәгәнсе,
ҡыйыҡ башында йәшәү хәйерлерәк+.
25Йыраҡ илдән килгән яҡшы хәбәр
сарсаған кешегә һалҡын һыу һымаҡ+.
26Залим алдында ебеп төшкән тәҡүә кеше
бысраҡ шишмә, буръяҡ ҡоҙоҡ төҫлө.
27Балды күп ашау яҡшы булмаған һымаҡ,
дан өҫтөнә дан ҡаҙанырға тырышыу ҙа һәйбәт түгел.

28Үҙенә баш була алмаған кеше
диуарһыҙ ҡалған емерек ҡала ише.

26

26^1Йәй уртаһындағы ҡар, ураҡ өҫтөндәге ямғыр һымаҡ,
шөһрәт тә ахмаҡҡа килешле түгел+.

2Турғай һәм ҡарлуғас осоп киткән һымаҡ,
нахаҡ ҡарғыш та кешегә төшмәҫ+.

3Атҡа – ҡамсы, ишәккә – нуҡта,
ахмаҡ арҡаһына һуйыл килешә+.

4Тилегә тилеләрсә яуап бирмә,
үҙең дә шуға оҡшарһың.

5Тилегә тилеләрсә яуап бир,
үҙен аҡыллымын тип уйламаһын+.

6Ахмаҡҡа йомош ҡушып ебәргән әҙәм
үҙенең аяғын ҡырҡып ташлағандай ғазап сигер.

7Ахмаҡ ауыҙындағы хикмәтле һүҙ
аҡһаҡтың сатан аяғы һымаҡ.

8Ахмаҡҡа хөрмәт күрһәтеү –
ташты һапҡыға бәйләп ҡуйыу менән бер+.

9Иҫерек ҡулындағы сәнскәкле ботаҡ нисек булһа,
ахмаҡ ауыҙындағы хикмәтле һүҙ ҙә шулай.

10Үткенсе ахмаҡты эшкә алған кеше
бөтәһен дә яралаған дыуамал уҡсы менән бер.

11Үҙ ҡоҫҡолоғона әйләнеп ҡайтҡан эт һымаҡ,
ахмаҡ әҙәм дә иҫәрлеген ҡат-ҡат ҡабатлар+.

12Үҙен аҡыллыға һанаған затты күргәнең бармы?

Ахмаҡ ул әҙәмдән күпкә өмөтлөрәк+.

13Ялҡау әҙәм: «Юлда арыҫлан!

Урам буйлап йыртҡыс йөрөй», – тип тышҡа сыҡмаҫ+.

14Ишек – күгәнендә,
ялҡау түшәгендә әйләнә.

15Ялҡау әҙәм табаҡҡа ҡулын тығыр,
тик ауыҙына еткергәнсе арыр+.

16Ялҡау үҙен сәсән телле
ете кешенән дә зирәгерәк һанар.

17Талашҡандар араһына ҡыҫылыу –
урам этенең ҡолағынан тартыуға тиң.

18Аҡылдан шашҡан әҙәм
нисек утлы киҫәү ата, үлем сәсә,
19яҡынына этлек эшләп,

«Мин шаярттым ғына», – тигән кеше лә шулай булыр.

20Утын бөтһә, усаҡта ут һүнә;
ғәйбәтсе булмаған ерҙә ғауға тына+.

21Ҡыҙыулыҡ өсөн күмер, ут өсөн утын нисек булһа,

Ыҙғышты ҡыҙҙырыу өсөн ғәйбәтсе шулай.

22Ғәйбәтсенең һүҙе – тәмле тәғәм,
кешенең эс-бауырына үтеп инә+.

23Теле йомшаҡ, күңеле тулы яуызлыҡ булған кеше
ялтырауыҡ ялатылған балсыҡ көршәк ише+.

24Ҡара уйлы әҙәмдең теле юха,
ләкин күңелендә мәкер ята.

25Тауышының яғымлылығына ышанма,
йөрәгендә ете ҡәбәхәтлек йәшеренгән+.

26Нәфрәтен хәйлә аҫтында йәшерһә лә,
яуызлығы йыйын алдында асылыр.

27Кешегә соҡор ҡаҙған – үҙе төшөр,
таш тәгәрәткән – уның аҫтында ҡалыр+.

28Ялған телле үҙ ҡорбандарын яратмай,
юха телленең ауыҙында һәләкәт ята.

27

27^1Иртәгәһе көн менән маҡтанма,
һин уның нимә килтеререн белмәйһең+.
2Үҙеңде-үҙең түгел, башҡа кеше,
үҙ ауыҙың түгел, бүтән телдәр һине маҡтаһын.
3Таш ауыр, ҡом тос тарта,
әммә ахмаҡтың рәнйетеүе икеһенән дә ауырыраҡ+.

4Асыу – ҡаты, ярһыу – тыйғыһыҙ,
әммә көнсөллөк алдында кем сыҙай алыр+?

5Асыҡтан-асыҡ әйтелгән шелтә,
йәшерен һөйөүҙән яҡшыраҡ+.

6Дуҫың һине яҡшылыҡ өсөн яралар,
ә күрә алмаған бәндә күп үбер+.

7Тамағы туҡ әҙәм баллы кәрәҙҙе лә тапап үтер,
тамағы асҡа әсе лә татлы күренер+.

8Тыуған яғынан айырылған кеше
гүйә ояһын ташлап киткән ҡош.

9Еҫле май һәм хуш еҫтәр йөрәккә ләззәт бирә,
дуҫтың ихлас кәңәше күңелгә рәхәт.

10Үҙ дуҫыңды ла, атаң дуҫын да ташлама,
бәлә килһә, туғаныңа барма:

эргәләге күршең йыраҡтағы ҡәрҙәшеңдән яҡшы+.

11Аҡыллы бул, улым, йөрәгемә шатлыҡ килтер –
мине ғәйепләгәндәргә ҡайтарып әйтер һүҙем булыр+.

12Зирәк, хәүефте алдан күрер ҙә, йәшенер,
бер ҡатлы һаман алға бара бирер ҙә, зыян күрер+.

13Ят кеше өсөн үҙенә яуаплылыҡ йөкмәгәндең кейемен ал,
уны үҙеңә рәһен итеп ҡалдыр+.

14Иртә таңдан ҡысҡыра-ҡысҡыра күршене маҡтау
уға ләғнәт уҡығандай булыр.

15Мыжыҡ ҡатын
ямғырлы көндө туҡтамай тамған һыу һымаҡ+.

16Ундай ҡатынды тыйыу –
елде – бәйҙә, зәйтүн майын уста тотоу менән бер.

17Тимерҙе тимер сарлар,
кешене кеше үткерләр.

18Инжир ағасын ҡарап үҫтергән уның емешен ашар,
хужаһын хәстәрләгән – хөрмәт ҡаҙаныр+.

19Кешенең йөҙө һыуҙа сағылғандай,
кешенең йөрәге лә йөрәктә сағыла.

20Үлеләр донъяһы менән Һәләкәт урыны туймаған һымаҡ,
кешенең күҙе лә туймай+.

21Алтын менән көмөш – утта,
кеше маҡтау менән һынала+.

22Иҫәрҙе ашлыҡ менән бергә килегә һалып төйһәң дә,
уны иҫәрлегенән айырып алып булмай.

23Һарығыңдың хәл-әхүәлен бел,
көтөүеңде яҡшылап көт;
24сөнки байлыҡ мәңге түгел,
таж да нәҫелдән-нәҫелгә күсмәй+.
25Үлән шиңеп, йәше ҡалҡып сыҡҡанда,
тауҙарҙа бесән йыйып алынғанда,
26бәрәстәр һине кейендерер,
кәзәләреңде һатып, баҫыу алырһың.
27Кәзәләрең мул һөт бирер,
үҙеңә лә, ғаиләңә лә ризыҡ булыр,
хеҙмәтсе ҡыҙҙарыңа ла эсергә етер.

28

28^1Яуыз артынан һис кем баҫтырмағанда ла ҡасыр;
тәҡүә арыҫландай ҡыйыу булыр+.

2Илдә бола сыҡҡан саҡта, хакимдар күп,
төшөнсәле һәм ғилемле хаким булһа, ил һаҡланыр+.

3Хәйерсене рәнйеткән теләнсе –
ашлыҡты ағыҙған ҡойма ямғыр ише+.
4Ҡанун боҙғандар яуызды маҡтай,
ҡанунға тоғролар уларға ҡаршы сыға.
5Яман әҙәм ғәҙеллектең нимә икәнен белмәҫ,
ә Раббыны эҙләүселәр тулыһынса аңлай.
6Намыҫлы йәшәгән ярлы кеше
нахаҡ юлда йөрөгән байҙан яҡшы+.
7Ҡанунға тоғро бала – аҡыллы булыр,
аҙғындарға ҡушылған атаһын хурлыҡҡа батырыр.
8Риба[*] алып байыған әҙәмдең бар малы
ярлыларға мәрхәмәт күрһәтеүсенең ҡулына эләгер+.

9Ҡанунға ҡолаҡ һалырға теләмәгән заттың
доғаһы ла Раббы өсөн ерәнгес+.
10Намыҫлыны яман юлға этәреүсе
үҙе ҡаҙған соҡорға үҙе төшөр,
кәмселекһеҙ кеше мираҫҡа яҡшылыҡ алыр+.
11Бай кеше үҙенә үҙе аҡыллы булып күренер,
ләкин башы булған ярлы кеше уны фашлар+.
12Тәҡүәләр еңһә, ил һөйөнә,
яуыздар өҫтөн сыҡһа, кеше йәшенә+.
13Гонаһын йәшергән кеше яҡшылыҡ көтә алмаҫ,
уны танып, ваз кискән мәрхәмәт табыр+.
14Раббынан ҡурҡҡан бәхетле булыр,
бәғерһеҙ әҙәм бәләгә тарыр.
15Яуыз хаким ярлы халыҡҡа
гүйә ырылдаған арыҫлан, үкергән айыу+.
16Хаким алйот булған һайын, һалым күп,
нахаҡ байлыҡты күрә алмағандың ғүмере оҙон.
17Кеше ҡанын ҡойған әҙәм
ҡәбергәсә ҡасып йөрөһөн,
тынғы белмәһен, уға һис кем ярҙам итмәһен+.
18Намыҫлы йәшәгән хәүефһеҙ ғүмер кисерер;
ҡыя юлдан йөрөгән һөрөнөп ҡолар+.
19Иген иккән икмәккә туйыр,
буш артынан ҡыуған хәйерселеккә ҡалыр+.
20Тоғро әҙәм күп бәрәкәт табыр,
байлыҡҡа ашҡынған язаға тарыр+.
21Кешене айырып ҡарау – насар эш,
бер һыныҡ икмәк тип кеше гонаһ ҡыла+.
22Ҡомһоҙҙоң ниәте – тиҙерәк байыу,
артынса хәйерселек килерен уйламай ул+.
23Ялағай телең өсөн түгел,
тәнҡит һүҙең өсөн аҙаҡтан рәхмәт әйтерҙәр+.
24«Гонаһ түгел», – тип
ата-әсәһен талаған әҙәм
юлбаҫарға бәрәбәр+.
25Ҡомһоҙ бәндә дау сығара,
Раббыға иҫәп тотҡан уңыш ҡаҙана+.
26Үҙенә генә иҫәп тотҡан алйот була,
аҡыл юлынан барыусылар ҡотола.
27Хәйерсегә биргән – тарлыҡ белмәҫ,
уларға күҙен йомған бәндә ләғнәт ҡаҙаныр+.
28Яуыздар артһа, кеше йәшенә,
ҡырылып бөтһә, тәҡүәләр ишәйә+.

29

29^1Әрләнгән һайын нығыраҡ тиҫкәреләнгән кеше –
бер көн ҡапыл һәләк булыр, шифа тапмаҫ+.

2Тәҡүәләр күбәйгәндә – халыҡ һөйөнә,
яуыз хаким булғанда – халыҡ ыңғыраша+.

3Аҡылды яратҡан улан атаһын шатландырыр,
фәхишәләр менән сыуалған малын юғалтыр+.

4Батшаның хаҡ хөкөмө илде нығыта,
ришүәт яратыуы – бөлдөрә.

5Яҡынына ялағайланған –
уның аяғына тоҙаҡ һалған+.

6Ямандың гонаһы үҙенә тоҙаҡтыр,
яҡшы кеше йырлап, ҡыуанып йәшәр+.

7Тәҡүә әҙәм ярлының дәғүәһен ентекләп тикшерер,
залим ул турала уйлап та бирмәҫ+.
8Тотанаҡһыҙ әҙәмдәр ҡалала бола сығарыр,
аҡыллылар ярһыуҙы баҫыр+.
9Аҡыллы әҙәм ахмаҡты хөкөмгә алып барһа,
ахмаҡ асыуланыр, мәсхәрәләп көлөр,
һис кенә лә тына белмәҫ.
10Йән ҡыйыусы ғәйепһеҙҙе күрә алмаҫ,
намыҫлыны юҡ итергә тырышыр+.
11Ахмаҡ әҙәм асыуына ирек бирер,
аҡыллы әҙәм уны тыйып торор+.
12Әгәр хаким ялғанға ҡолаҡ һалһа,
барлыҡ ярандары намыҫһыҙ булыр.
13Ярлы менән залимдың бер оҡшашлығы бар –
икеһенә лә Раббы күҙ нурҙары бирә+.
14Әгәр батша ярлыларҙы ғәҙел хөкөм итә икән,
уның тәхете мәңге ҡаҡшамаҫ+.
15Сыбыҡ менән өгөт аҡылға ултыртыр,
үҙ яйына ҡуйылған бала әсәһенә хурлыҡ килтерер+.

16Яуыздар ишәйгән ерҙә гонаһ күбәйер,
әммә тәҡүәләр уларҙың һәләкәтен күрер+.

17Балаңды тәрбиәлә – тыныс булырһың,
ул һиңә ҡыуаныс килтерер+.

18Алланан асылыш юҡ икән – халыҡ йүгәнһеҙ;
ҡанунға тоғролар мең бәхетле+.

19Ҡоро һүҙ менән генә ҡолдо тәрбиәләп булмай,
бындай кеше аңлаһа ла, ҡолаҡ һалмаҫ.

20Уйламай һүҙ һөйләгән кешене күргәнең бармы?

Ундайҙарға ҡарағанда ахмаҡҡа өмөт күберәк+.

21Ҡолдо йәштән уҙындырһаң,
яҡшылыҡҡа алып бармаҫ бындай аҙым.

22Асыулы әҙәм янъял сығарыр,
ҡыҙыу әҙәм золом арттырыр+.

23Кешене тәкәбберлеге түбәнһетә,
тыйнаҡ кеше хөрмәт ҡаҙана+.

24Ҡараҡты дуҫ иткән – үҙенә үҙе дошман;
шаһиттарҙы саҡырғанда өндәшмәй ҡалыр+.

25Кешеләрҙән ҡурҡҡан – үҙенә тоҙаҡ ҡорған,

Раббыға һыйынған – хәүефтән араланған+.

26Күптәр батшанан мәрхәмәт эҙләй,
ләкин кеше ғәҙеллекте тик Раббынан табыр+.

27Ялғансылар – тәҡүәләргә ерәнгес,
тура юлдан йөрөүселәр яуыздарға әшәке күренә.

30

Агурҙың һүҙҙәре

30^1Масса ырыуынан Яҡы улы Агурҙың әйткәндәре.

Был кеше Иҫиилға, Иҫиилға һәм Ухалға бына ниҙәр тине:

2Ысынлап та, мин барлыҡ кешеләрҙән дә томанараҡмын,
кешенең аҡыл-зирәклеге миндә юҡ икән.

3Мин зирәклеккә өйрәнмәнем,

Изге Затты белмәгәнмен.

4Кем күктәргә ашып, ергә төштө?

Елде кем усына йыйҙы?

Кем һыуҙы итәгенә төйнәне?

Ерҙең сиктәрен кем билдәләне?

Исеме кем? Улының исеме кем?

Әгәр белһәң, һөйлә+.

5Алланың һәр әйткәне һыналған һәм саф:

Ул – Үҙенә һыйынғандар өсөн ҡалҡан+.

6Һүҙҙәренә Уның бер һүҙ ҡушма,
юҡһа һине фашлар – алдаҡсы булырһың+.

7Ике әйбер Һинән һорайым,
мин иҫән саҡта үтенесемде кире ҡаҡма:
8алдаҡ менән юҡ-бар һүҙҙе яҡын юлатма,
хәйерселек тә, байлыҡ та бирмә миңә,
миңә көндәлек икмәгемде бир+.
9Юҡһа туйып һикереп Һинән баш тартырмын,
«Раббы кем ул?» – тип әйтермен,
йә, хәйерсе хәленә төшөп, урлашырмын,
Аллам исеменә тап төшөрөрмөн+.
10Хеҙмәтсене хужаһы алдында яманлама,
юғиһә ул һине ҡарғар ҙа,
үҙең ғәйепле булып ҡалырһың+.

11Атаһын ҡәһәрләгән һәм
әсәһенә фатиха теләмәгән заттар була+.
12Үҙ күҙендә таҙа булып күренгән,
ләкин нәжесенән таҙармаған заттар була+.
13Күҙҙәре шундай тәкәббер,
һауалы ҡараған заттар була+.
14Кешеләрҙең ярлыларын тамаҡламаҡ,
мохтаждарын ер йөҙөнән юймаҡ булған,
теше – гүйә ҡылыс,
теш ҡаҙнаһы – бысаҡ һымаҡ заттар була+.

15Һөлөктөң ике ҡыҙы бар:

«Бир, бир», – тиҙәр.

Һис ҡасан туйыу белмәҫ өс нәмә,

«Етер», – тимәгән дүрт нәмә бар:

16ул да булһа ҡәбер, түлһеҙ ҡорһаҡ,
һыуға туймаҫ ҡоро тупраҡ,
һәм «етер!» тигәнде белмәҫ ут-ялҡындыр.

17Атаһына мыҫҡыллы ҡараған,
әсәһен һанға һуҡмағандың күҙен
ялан ҡоҙғоно суҡыр,
бөркөт балалары тамаҡлар+.

18Мине хайран ҡалдырған өс,
аҡыл етмәҫ дүрт нәмә бар:+
19ул да булһа, күк йөҙөндә бөркөт юлы,
ҡаҡ ҡаяла йылан юлы,
диңгеҙ уртаһында карап юлы,
ир-егеттең ҡыҙ-ҡырҡынға юлы.
20Зинасы ҡатындың да юлы шулай;
ашар ҙа ауыҙын һөртөр:
«Яман эш ҡылманым», – тиер.

21Өс нәмәнән ер һелкенә,
дүрт нәмәне күтәрә алмай:
22ул да булһа, батша булған ҡолдо,
күбенгәнсе ашаған алйотто,+
23хурлыҡҡа төшкән ҡатындың кейәүгә сығыуын,
хужабикәһенең урынын алған ҡол ҡатынды.

24Ер йөҙөндә кескәй дүрт зат барҙыр,
улар бик аҡыллы:
25ул да булһа, ҡырмыҫҡа – көсһөҙ халыҡ,
ләкин ашар аҙығын йәй хәстәрләй;+
26дамандар ҙа көслө түгел,
тик ҡая булыр торор ерҙәре;
27сиңерткәнең юҡ батшаһы,
ләкин саф-саф булып бара;+
28кеҫәрткене ҡулың менән тотһаң була,
ләкин батша һарайына үтеп инә.

29Ғорур һынлы өс нәмә,
ныҡлы баҫҡан дүрт нәмә бар:

30ул да булһа, йәнлектәр араһында иң көслө арыҫлан,
һис берәүгә юл бирмәҫ ул,
31ғорур әтәс, тәкә
һәм дә ғәскәр етәкләгән батша.

32Алйотланып танау сөйһәң,
ниәтеңдә золом булһа,
усың менән ауыҙыңды яп,+
33сөнки ҡаймаҡ болғауҙан май яҙыла,
танауға һуғыуҙан ҡан ағыла,
асыуҙы ҡыҙҙырыуҙан ыҙғыш ярала.

31

Лемуил батшаның һүҙҙәре

31^1Массалар батшаһы Лемуилдың әсәһенән өйрәнгән аҡыллы һүҙҙәре.

2Эй улым, һиңә нимә әйтәйем?

Ҡарынымдың емеше булған улым, нимә һөйләйем?

Эй нәҙерҙәремдең улы, һиңә нимә өйрәтәйем!

3Ҡеүәтеңде ҡатындарға бирмә,
батшаларҙы бөлгөнлөккә төшөрөүселәргә юлыңды бирмә+.

4Батшаларға, Лемуил,
батшаларға түгел шарап эсеү,
хакимдарға түгел хәмер эҙләп йөрөү;+
5юҡһа эсеп иҫереп, ҡанундарҙы оноторҙар,
ярлыларҙы хаҡ хөкөмһөҙ ҡалдырырҙар.
6Хәмерҙе һәләк булып барыусыға,
шарапты ҡайғыға батҡанға бирегеҙ:+
7эсер ҙә ярлылығын онотор,
күңел ғазаптарын иҫкә алмаҫ.
8Теле зәғиф кеше өсөн,
йәберләнгәндәр хоҡуғы өсөн;+
9ғәҙеллекте яҡлап,
мохтаждарҙың, хәйерсенең
хәле өсөн ауыҙ асып хәбәр һөйлә+.

Яҡшы ҡатынға маҡтау

(Алеф)

10Әҙәпле ҡатын табыуҙары ҡыйын,
аҫылташтан ғәйре баһаһы+.

(Бейт)

11Ундай ҡатынға иренең йөрәге ныҡ ышана,
уның менән һәр саҡ бәрәкәт ҡаҙаныр.

(Гимел)

12Ул иренә яманлыҡ ҡылмаҫ,
ғүмере буйы яҡшылыҡ эшләр.

(Далеҫ)

13Йөн тетһә лә, етен эшкәртһә лә –
ҡулы тилбер, ҡулы белдекле.

(Һе)

14Сауҙа караптары һымаҡ,
алыҫтан икмәк табып килтерер.

(Уау)

15Таң һарыһынан йоҡонан торор,
ғаиләһенә ашарға хәстәрләр,
хеҙмәтсе ҡыҙҙарына эш бүлеп бирер+.

(Зайн)

16Баҫыу хаҡында ҡайғыртып, һатып алыр,
тапҡан аҡсаһына йөҙөм баҡсаһы ултыртыр.

(Хеҫ)

17Билен ҡеүәт менән быуып,
ҡулының көсөн арттырыр.

(Теҫ)

18Эшенең файҙаһын күрә,
төндәрендә лә шәме һүнмәй;

(Йод)

19ҡулын иләүескә һуҙа,
бармағынан орсоҡ төшмәй;

(Каф)

20ярлыларға игелек күрһәтер,
мохтаждарға ярҙам ҡулы һуҙыр+.

(Ламед)

21Ҡар яуһа ла хәүефләнмәҫ ҡатын,
сөнки бөтә ғаиләһенең икешәр ҡат кейеме бар.

(Мем)

22Үҙенә келәмдәр һуға,
кейгәндәре – нәфис етен, ҡарағусҡыл ҡыҙыл йөндән.

(Нун)

23Ире ҡала ҡапҡаһы янында яҡшы таныш,
илдең аҡһаҡалдары ҡоронда ултырыр.

(Самех)

24Ундай ҡатын етен кейем тегеп һата,
сауҙагәрҙәргә ҡушаҡ һуғып бирә.

(Ғайн)

25Уның өҫ кейеме – ҡеүәт һәм абруй,

Ул киләсәккә ҡарап ҡыуана.

(Пе)

26Ауыҙында уның – хикмәтле һүҙ,
мәрхәмәт һәм нәсихәт булыр телендә.

(Саде)

27Өй эштәрен гел күҙәтеп тора,
ялҡаулыҡтың ни икәнен белмәй.

(Ҡоф)

28Балалары тороп уны данлай,
ире маҡтап бөтә алмай:

(Реш)

29«Лайыҡлы ҡатындар күп булғандыр,
тик һин уларҙың барыһынан арттырҙың!»

(Син менән Шин)

30Мөләйемлек – алдаҡсы, матурлыҡ – буш,
ә Раббынан ҡурҡҡан ҡатын данға лайыҡ.

(Тау)

31Хеҙмәтенә ҡарап хөрмәт күрһәтегеҙ уға,
эштәрен ҡала ҡапҡаларында маҡтағыҙ!+

* 1:18 Боҫҡон – руссаһы: засада.

* 7:17 Дәрсен – руссаһы: корица.

* 28:8 Риба – биреп торған әйбер йәки аҡсанан алынған процент.

+ 1:1 3 Бат 4:31, Хик 10:1, Хик 25:1, Вәғ 12:9

+ 1:3 Хик 2:9

+ 1:4 Хик 8:5

+ 1:7 Әйп 28:28, Зәб 110:10, Хик 8:13, Хик 9:10, Хик 16:6

+ 1:8 Хик 6:20
+ 1:9 Хик 4:9
+ 1:10 Ҡнн 13:8, Хик 16:29
+ 1:11 Зәб 9:30, Зәб 63:5, Йер 5:26
+ 1:12 Иҫп 16:32-33, Зәб 123:3, Зәб 27:1
+ 1:15 Зәб 1:1, Хик 4:14, Хик 24:1
+ 1:16 Хик 6:18, Ишғ 59:7, Рим 3:15
+ 1:19 Хик 15:27
+ 1:20 Хик 8:1, Хик 9:3
+ 1:22 Хик 8:5, Зәб 1:1, Хик 21:24
+ 1:24 Ишғ 65:12, Ишғ 66:4, Йер 7:13
+ 1:25 Зәб 106:11
+ 1:26 Зәб 2:4

+ 1:28 1 Бат 8:18, Әйп 27:8-9, Ишғ 1:15, Йер 11:11, Зөл 8:18, Мих 3:4

+ 1:31 Йер 6:19
+ 2:1 Хик 1:8
+ 2:4 Хик 3:14
+ 2:5 Хик 1:7
+ 2:6 3 Бат 3:9-12, Яҡ 1:5
+ 2:7 Хик 30:5
+ 2:8 1 Бат 2:9, Зәб 90:11
+ 2:9 Хик 1:3
+ 2:14 Хик 10:23, Хик 15:21, Йер 11:15
+ 2:15 Зәб 124:5, Хик 14:2
+ 2:16 Хик 6:24, Хик 7:5, Хик 23:27
+ 2:18 Хик 5:5, Хик 7:27
+ 2:21 Зәб 36:11, Маҫ 5:5
+ 2:22 Хик 10:30
+ 3:1 Хик 1:8
+ 3:2 Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 9:11, Хик 10:27
+ 3:3 Хик 6:21, Хик 7:3
+ 3:5 Зәб 36:5
+ 3:6 Хик 11:5
+ 3:7 Хик 12:15, Йер 9:23, Әйп 28:28
+ 3:9 Сығ 23:19, Сығ 34:26, Ҡнн 26:2
+ 3:10 Ҡнн 28:8, Млх 3:10
+ 3:11 Зәб 93:12, Әйп 5:17

+ 3:12 Ҡнн 8:5, 1 Кор 11:32, Ғвр 12:6, Асл 3:19

+ 3:14 Әйп 28:15, Хик 8:19, Хик 16:16

+ 3:15 Әйп 28:18, Хик 8:11

+ 3:16 Хик 3:2, Хик 4:10, Хик 9:11, Хик 10:27, Хик 8:18, Хик 22:4

+ 3:18 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 11:30, Хик 13:12, Хик 15:4

+ 3:19 Зәб 103:24, Хик 8:27, Йер 10:12, Зәб 135:5

+ 3:20 Баш 7:11, Әйп 36:27
+ 3:23 Хик 10:9, Зәб 90:12, Хик 4:12
+ 3:24 Әйп 11:19
+ 3:25 Зәб 90:5
+ 3:27 Глт 6:10
+ 3:28 Лев 19:13, Ҡнн 24:14-15

+ 3:31 Зәб 36:1, Хик 23:17, Хик 24:1, Хик 24:19

+ 3:33 Зәк 5:4, Млх 2:2, Әйп 8:6, Хик 14:11
+ 3:34 Зәб 1:1, Яҡ 4:6, 1 Птр 5:5
+ 4:1 Хик 1:8
+ 4:4 1 Йыл 28:9, Лев 18:5, Ишғ 55:3
+ 4:8 1 Бат 2:30
+ 4:9 Хик 1:9
+ 4:10 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 9:11, Хик 10:27
+ 4:12 Хик 3:23
+ 4:13 Хик 3:18
+ 4:14 Зәб 1:1, Хик 1:15
+ 4:16 Зәб 35:5, Мих 2:1

+ 4:18 Әйп 11:17, Әйп 22:28, Зәб 96:11, Ишғ 60:3, Днл 12:3, Маҫ 13:43

+ 4:19 1 Бат 2:9, Йер 23:12, Ях 12:35
+ 4:22 Хик 14:30
+ 4:24 Хик 6:12
+ 4:26 Ғвр 12:13
+ 4:27 Ҡнн 5:32, Ҡнн 28:14
+ 5:1 Хик 4:20
+ 5:2 Млх 2:7
+ 5:3 Хик 2:16, Зәб 54:22
+ 5:4 Вәғ 7:26
+ 5:5 Хик 2:18, Хик 7:27
+ 5:15 Йыр 4:15
+ 5:18 Ҡнн 24:5

+ 5:21 2 Йыл 16:9, Зәб 138:3, Зәб 118:168, Йер 16:17, Йер 32:19

+ 6:1 Әйп 17:3
+ 6:5 Зәб 90:3
+ 6:6 Хик 10:26, Хик 18:9
+ 6:8 Хик 30:25
+ 6:9 Хик 19:15
+ 6:11 Хик 13:4, Хик 24:33-34, Вәғ 4:5
+ 6:12 Хик 16:27
+ 6:13 Хик 10:19
+ 6:15 Ишғ 30:13
+ 6:16 Әйп 5:19, Хик 30:18

+ 6:17 Зәб 100:5, Хик 16:5, Хик 21:4, Хик 12:22, Хик 17:7, Зәб 119:2, Ҡнн 19:10

+ 6:18 Баш 6:5, Хик 15:26, Хик 1:16, Ишғ 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Сығ 20:16, Зәб 26:12
+ 6:20 Хик 1:8
+ 6:21 Хик 3:3
+ 6:23 Зәб 118:105, Хик 10:17
+ 6:24 Хик 2:16
+ 6:25 Маҫ 5:28
+ 6:31 Сығ 22:4
+ 6:32 Сығ 20:14
+ 6:34 Хик 27:4, Йыр 8:6
+ 7:1 Хик 2:1
+ 7:2 Лев 18:5, Хик 4:4
+ 7:3 Хик 3:3
+ 7:5 Хик 2:16
+ 7:7 Хик 1:4
+ 7:9 Әйп 24:15
+ 7:10 Баш 38:14-15
+ 7:12 Хик 23:28
+ 7:17 Зәб 44:9
+ 7:21 Хик 5:3, Хик 6:24
+ 7:22 Вәғ 9:12
+ 7:27 Хик 2:18, Хик 5:5
+ 8:1 Хик 1:20-21, Хик 9:3
+ 8:5 Хик 1:4, Хик 1:22
+ 8:10 Зәб 18:11, Зәб 118:127, Хик 3:14
+ 8:11 Хик 3:15

+ 8:13 Хик 1:7, Хик 9:10, Хик 16:6, Зәб 96:10, Хик 4:24, Хик 6:17

+ 8:14 Вәғ 7:19
+ 8:17 Зәб 90:14, Ях 14:21, Маҫ 7:8
+ 8:18 Хик 3:16, Хик 22:4
+ 8:19 Хик 3:14, Хик 16:16
+ 8:22 Әйп 28:27, Асл 3:14
+ 8:25 Әйп 15:7, Зәб 89:3
+ 8:27 Хик 3:19
+ 8:28 Баш 1:6

+ 8:29 Баш 1:9, Баш 1:10, Әйп 26:10, 1 Бат 2:8, Зәб 23:2, Зәб 101:26, Зәб 103:5

+ 8:32 Зәб 118:1, Зәб 127:1
+ 8:35 Хик 3:18, Хик 4:22, Хик 18:22
+ 9:2 Йыр 8:2
+ 9:3 Хик 1:20, Хик 8:1
+ 9:5 Ях 7:37
+ 9:8 Зәб 140:5
+ 9:9 Маҫ 13:12, Мрк 4:25
+ 9:10 Әйп 28:28, Зәб 110:10, Хик 1:7
+ 9:11 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 10:27
+ 9:13 Хик 7:11
+ 9:17 Хик 5:15, Хик 20:17

+ 10:1 Хик 1:1, Хик 25:1, Хик 15:20, Хик 29:3, Хик 17:21, Хик 17:25

+ 10:2 Хик 11:4, Хик 11:6

+ 10:3 Әйп 4:7, Зәб 33:10-11, Зәб 36:25, Хик 13:25

+ 10:4 Хик 21:5
+ 10:7 Әйп 18:17, Зәб 33:17
+ 10:9 Зәб 22:4, Хик 3:23, Хик 28:18
+ 10:10 Хик 6:13

+ 10:11 Зәб 35:10, Хик 13:14, Хик 14:27, Хик 16:22

+ 10:12 Яҡ 5:20, 1 Птр 4:8
+ 10:13 Хик 19:29, Хик 26:3
+ 10:14 Хик 18:7
+ 10:15 Хик 18:11
+ 10:16 Хик 11:19
+ 10:17 Хик 6:23
+ 10:19 Маҫ 12:36, Хик 17:27, Вәғ 5:2
+ 10:21 Һош 4:6
+ 10:23 Хик 2:14, Йер 11:15
+ 10:24 Әйп 3:25, Ишғ 66:4, Зәб 144:19
+ 10:25 Әйп 21:19, Маҫ 7:27, Хик 12:3
+ 10:26 Хик 6:6

+ 10:27 Хик 3:2, Хик 3:16, Хик 4:10, Хик 9:11, Зәб 54:24

+ 10:28 Әйп 8:13, Хик 11:7
+ 10:30 Хик 2:21-22
+ 10:31 Зәб 36:30, Хик 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 16:11, Хик 20:10, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 11:2 Хик 16:18, Хик 18:12, Хик 29:23

+ 11:3 Хик 13:6

+ 11:4 Әйп 36:19, Зөл 7:19, Сеф 1:18, Хик 10:2

+ 11:5 Хик 3:6, Эст 7:9, Зәб 7:16, Днл 6:24
+ 11:6 Хик 13:6
+ 11:7 Әйп 8:13, Хик 10:28
+ 11:8 Хик 21:18
+ 11:10 Эст 8:15, Хик 29:2
+ 11:11 Хик 29:8
+ 11:13 Хик 20:19
+ 11:14 Хик 15:22, Хик 20:18, Хик 24:6
+ 11:18 Һош 10:12, Глт 6:8
+ 11:19 Хик 10:16
+ 11:20 Зәб 118:1
+ 11:21 Хик 16:5, Зәб 111:2
+ 11:24 Хик 13:7, 2 Кор 9:6
+ 11:25 Зәб 111:9
+ 11:26 Баш 42:6

+ 11:27 Эст 7:9, Зәб 7:16, Хик 26:27, Днл 6:24

+ 11:28 Зәб 48:7, Зәб 91:13

+ 11:30 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 13:12, Хик 15:4

+ 11:31 1 Птр 4:18
+ 12:1 Хик 15:10
+ 12:3 Хик 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Хик 18:22, Хик 31:10, Хик 14:30

+ 12:5 Маҫ 12:35
+ 12:6 Зәб 9:30, Зәб 63:5, Йер 5:26, Хик 14:3
+ 12:10 Ҡнн 25:4
+ 12:11 Хик 28:19
+ 12:13 Зәб 58:13, Хик 18:7, Хик 21:23

+ 12:14 Хик 13:2, Хик 18:20, Ишғ 3:10, Йер 22:15

+ 12:15 Хик 3:7
+ 12:16 Хик 29:11
+ 12:17 Хик 14:5
+ 12:18 Зәб 56:5, Хик 4:22
+ 12:19 Хик 19:9
+ 12:21 Зәб 90:10
+ 12:22 Хик 6:17
+ 12:23 Хик 13:16
+ 13:1 Хик 1:22, Зәб 1:1
+ 13:2 Хик 12:14, Хик 18:20
+ 13:3 Хик 12:13, Хик 21:23
+ 13:4 Хик 6:9-11, Хик 21:25
+ 13:6 Хик 11:6, Хик 11:3, Хик 19:3
+ 13:7 Хик 11:24
+ 13:9 Әйп 18:5-6, Әйп 21:17
+ 13:10 Хик 28:25

+ 13:12 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 11:30, Хик 15:4

+ 13:14 Зәб 35:10, Хик 10:11
+ 13:16 Вәғ 10:3
+ 13:17 Хик 25:13
+ 13:18 Хик 15:31-32, Вәғ 7:5
+ 13:22 Әйп 27:16, Хик 28:8

+ 13:24 Хик 19:18, Хик 22:15, Хик 23:13, Хик 29:17

+ 13:25 Хик 10:3
+ 14:2 Хик 2:15
+ 14:3 Хик 12:6
+ 14:5 Сығ 23:1, Хик 12:17
+ 14:6 Хик 15:14
+ 14:11 Хик 3:33
+ 14:12 Хик 16:25
+ 14:13 Вәғ 2:2, Лк 6:25
+ 14:19 Баш 42:6, 1 Бат 2:36
+ 14:20 Хик 19:7, Хик 19:4
+ 14:21 Зәб 40:2, Хик 29:7
+ 14:23 Хик 21:5
+ 14:27 Зәб 35:10, Хик 10:11, Хик 13:14

+ 14:29 Хик 15:18, Хик 16:32, Хик 19:11, Вәғ 7:8-9

+ 14:30 Хик 4:22, Хик 12:4
+ 14:31 Хик 17:5
+ 15:1 Хак 8:1-3, 3 Бат 12:13-17
+ 15:2 Вәғ 10:13-14
+ 15:3 2 Йыл 16:9, Әйп 31:4, Зәк 4:10

+ 15:4 Баш 2:9, Баш 3:22, Хик 3:18, Хик 11:30, Хик 13:12

+ 15:8 Хик 21:27, Хик 28:9, Ишғ 1:11, Ишғ 66:3, Йер 6:20, Вәғ 4:17

+ 15:10 Хик 12:1

+ 15:11 Хик 27:20, Әйп 26:6, 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 6:30, Зәб 43:20, Ғмл 1:24

+ 15:12 Ғам 5:10
+ 15:13 Хик 17:22, Нөх 2:2, Хик 18:14
+ 15:14 Хик 14:6
+ 15:16 Хик 16:8, Вәғ 4:6
+ 15:17 Хик 17:1
+ 15:18 Хик 28:25, Хик 29:22, Хик 14:29
+ 15:19 Хик 19:24, Хик 22:5, Хик 22:13
+ 15:20 Хик 10:1, Хик 29:3
+ 15:21 Хик 2:14, Хик 10:23, Йер 11:15
+ 15:22 Хик 11:14, Хик 20:18, Хик 24:6
+ 15:23 Хик 25:11
+ 15:24 Кол 3:1-2
+ 15:25 Зәб 67:6
+ 15:26 Хик 6:18, Хик 16:24

+ 15:27 Хик 1:19, Хик 23:4, 1 Тим 6:9, Хик 17:23

+ 15:28 Зәб 36:30, Хик 10:31
+ 15:29 Зәб 17:42, Зәб 33:16
+ 15:30 Хик 25:25
+ 15:32 Хик 13:18, Вәғ 7:5
+ 15:33 Хик 18:12, Хик 29:23

+ 16:1 Хик 16:9, Хик 19:21, Маҫ 10:19, Лк 12:12

+ 16:2 Хик 21:2, Хик 24:12
+ 16:3 Зәб 36:5
+ 16:4 Әйп 21:30, Рим 9:22
+ 16:5 Хик 6:17, Хик 11:21, Хик 28:20
+ 16:6 Днл 4:24
+ 16:7 Баш 26:28
+ 16:8 Зәб 36:16, Хик 15:16
+ 16:9 Хик 16:1, Хик 19:21, Хик 20:24
+ 16:10 3 Бат 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 20:10, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 16:12 2 Бат 23:3, Хик 25:5, Хик 29:14
+ 16:13 Хик 22:11
+ 16:14 Хик 19:12, Хик 20:2
+ 16:15 Зәб 71:6
+ 16:16 Хик 3:14, Хик 8:19
+ 16:18 Хик 11:2, Хик 18:12, Хик 29:23
+ 16:20 Хик 19:8, Зәб 83:13

+ 16:22 Зәб 35:10, Хик 10:11, Хик 13:14, Хик 14:27

+ 16:24 Хик 15:26
+ 16:25 Хик 14:12
+ 16:26 Вәғ 6:7
+ 16:27 Хик 6:12, Яҡ 3:6
+ 16:28 Хик 26:20
+ 16:29 Хик 1:10
+ 16:31 Хик 20:29
+ 16:32 Хик 14:29
+ 16:33 Ғмл 1:26
+ 17:1 Хик 15:17
+ 17:2 Хик 19:26

+ 17:3 Хик 27:21, 1 Йыл 28:9, 1 Йыл 29:17, Зәб 25:2, Йер 17:10

+ 17:5 Хик 14:31, Әйп 19:29, Хик 24:18
+ 17:6 Зәб 127:6
+ 17:7 Хик 6:17
+ 17:8 Ҡнн 16:19, Хик 18:16, Хик 21:14
+ 17:12 2 Бат 17:8, Һош 13:8
+ 17:13 Зәб 34:12, Йер 18:20
+ 17:14 Хик 20:3, Хик 25:8, 1 Тес 4:11

+ 17:15 Сығ 23:7, Хик 24:24, Ишғ 5:23, Зәб 93:21

+ 17:17 Хик 18:24, Хик 27:10
+ 17:19 Хик 29:23
+ 17:21 Хик 10:1, Хик 19:13
+ 17:22 Хик 15:13
+ 17:23 Хик 15:27, Мих 7:3
+ 17:25 Хик 10:1
+ 17:27 Хик 10:19, Вәғ 5:2
+ 17:28 Әйп 13:5
+ 18:4 Хик 20:5
+ 18:5 Хик 24:24, Ҡнн 1:17
+ 18:6 Хик 10:13, Хик 19:29, Хик 26:3

+ 18:7 Хик 10:14, Зәб 63:8, Хик 12:13, Вәғ 10:12

+ 18:8 Хик 26:22
+ 18:10 Сығ 34:5-7, Зәб 19:2, Зәб 60:4
+ 18:11 Хик 10:15

+ 18:12 Хик 11:2, Хик 16:18, Хик 15:33, Хик 29:23

+ 18:14 Хик 15:13
+ 18:16 Хик 17:8
+ 18:20 Хик 12:14, Хик 13:2
+ 18:22 Хик 12:4, Хик 19:14, Хик 8:35
+ 18:24 Хик 17:17
+ 19:1 Хик 28:6
+ 19:2 Хик 21:5, Хик 28:20
+ 19:3 Хик 13:6
+ 19:4 Хик 14:20

+ 19:5 Сығ 20:16, Ҡнн 19:19, Хик 21:28, Хик 24:28, Хик 25:18

+ 19:6 Хик 29:26
+ 19:7 Хик 14:20
+ 19:8 Хик 16:20
+ 19:9 Сығ 20:16
+ 19:10 Хик 26:1, Вәғ 10:7
+ 19:11 Хик 14:29
+ 19:12 Хик 16:14, Хик 20:2, Хик 28:15
+ 19:13 Хик 17:21, Хик 21:9, Хик 27:15
+ 19:14 Хик 12:4, Хик 18:22
+ 19:15 Хик 6:9, Хик 20:4, Хик 20:13
+ 19:16 Хик 13:13

+ 19:17 Ҡнн 15:7-8, Хик 22:9, Хик 28:27, Вәғ 11:1, Маҫ 5:7

+ 19:18 Хик 13:24

+ 19:21 Әйп 23:13, Хик 16:1, Хик 16:9, Ишғ 14:27

+ 19:23 Хик 10:16, Хик 11:19
+ 19:24 Хик 15:19, Хик 22:13, Хик 26:15
+ 19:25 Хик 21:11
+ 19:26 Сығ 20:12
+ 19:28 Әйп 15:16
+ 19:29 Хик 10:13, Хик 18:6, Хик 26:3

+ 20:1 Баш 9:21, Хик 23:29-32, Хик 31:4, Эфс 5:18

+ 20:2 Хик 16:14, Хик 19:12
+ 20:4 Хик 19:15
+ 20:5 Хик 18:4

+ 20:9 3 Бат 8:46, 2 Йыл 6:36, Вәғ 7:20, Яҡ 1:21, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 16:11, Хик 20:23, Зөл 45:10

+ 20:12 Сығ 4:11, Зәб 93:9
+ 20:13 Хик 19:15
+ 20:16 Хик 22:26-27, Хик 27:13
+ 20:17 Хик 9:17
+ 20:18 Хик 11:14, Хик 15:22, Хик 24:6
+ 20:19 Хик 11:13
+ 20:20 Сығ 21:17, Хик 30:11, Хик 30:17
+ 20:21 Хик 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Хик 24:29, Рим 12:19, Зәб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Ҡнн 25:13, Хик 11:1, Хик 16:11, Хик 20:10, Зөл 45:10

+ 20:24 Хик 16:1, Хик 16:9, Хик 19:21
+ 20:25 Вәғ 5:4
+ 20:27 1 Кор 2:11
+ 20:29 Лев 19:32, Хик 16:31
+ 21:1 Ғөз 6:22
+ 21:2 Хик 16:2, Хик 24:12, Лк 16:15
+ 21:3 1 Бат 15:22, Мих 6:6-8
+ 21:4 Хик 6:17
+ 21:5 Хик 14:23, Хик 10:4
+ 21:6 Хик 20:21

+ 21:9 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 25:24, Хик 27:15

+ 21:11 Хик 19:25
+ 21:13 1 Ях 3:17
+ 21:14 Хик 17:8
+ 21:16 Зәб 48:14-15
+ 21:18 Хик 11:8
+ 21:19 Хик 19:13, Хик 25:24, Хик 27:15
+ 21:22 Вәғ 7:19, Вәғ 9:16, Вәғ 9:18
+ 21:23 Хик 12:13, Хик 13:3
+ 21:24 Зәб 1:1, Хик 1:22
+ 21:25 Хик 13:4
+ 21:26 Ҡнн 15:7-8, Маҫ 5:42
+ 21:27 Хик 15:8, Ишғ 66:3
+ 21:28 Сығ 20:16, Хик 19:5
+ 21:30 Ишғ 44:25, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19
+ 21:31 Зәб 19:7-8, Зәб 32:17, Ишғ 31:1
+ 22:1 Вәғ 7:1
+ 22:2 Әйп 31:15, Хик 29:13
+ 22:3 Хик 27:12
+ 22:4 Хик 3:16, Хик 8:18
+ 22:5 Хик 15:19
+ 22:6 Эфс 6:4
+ 22:8 Әйп 4:8, Глт 6:7
+ 22:9 Хик 19:17
+ 22:10 Хик 26:20
+ 22:11 Хик 16:13
+ 22:13 Хик 15:19, Хик 19:24, Хик 26:13
+ 22:14 Хик 2:16, Хик 23:27, Вәғ 7:26
+ 22:15 Хик 13:24
+ 22:16 Хик 28:22
+ 22:17 Хик 5:1, Хик 24:23
+ 22:22 Сығ 23:6, Зәк 7:10
+ 22:23 Хик 23:11
+ 22:27 Хик 20:16
+ 22:28 Ҡнн 19:14, Әйп 24:2, Хик 23:10

+ 23:4 Хик 28:20, Маҫ 6:19, 1 Тим 6:9-10, Ғвр 13:5

+ 23:5 Хик 27:24, 1 Тим 6:17
+ 23:10 Ҡнн 19:14, Әйп 24:2, Хик 22:28
+ 23:11 Хик 19:25, Хик 22:23
+ 23:13 Хик 13:24, Хик 19:18, Хик 22:15
+ 23:17 Зәб 36:1, Хик 3:31, Хик 24:1
+ 23:18 Хик 24:14
+ 23:20 Хик 20:1, Ишғ 5:11-12, Эфс 5:18
+ 23:22 Сығ 20:12, Хик 1:8
+ 23:27 Хик 22:14, Хик 2:16, Вәғ 7:26
+ 23:28 Хик 7:12
+ 23:30 Ишғ 5:11, Ишғ 5:22
+ 23:31 Хик 20:1
+ 23:35 Ишғ 56:12

+ 24:1 Зәб 1:1, Зәб 36:1, Хик 1:15, Хик 3:31, Хик 4:14, Хик 23:17, Хик 24:19

+ 24:2 Зәб 9:28
+ 24:4 Лк 16:11
+ 24:5 Хик 21:22
+ 24:6 Хик 11:14, Хик 15:22, Хик 20:18
+ 24:9 Зәб 1:1, Хик 3:34, Хик 21:24
+ 24:10 Ғвр 12:3
+ 24:11 Зәб 81:4, Ишғ 58:6

+ 24:12 Хик 16:2, Хик 21:2, Әйп 34:11, Зәб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Зәб 18:11
+ 24:14 Хик 23:18
+ 24:15 Зәб 9:29
+ 24:16 Зәб 36:24
+ 24:17 Әйп 31:29, Мих 7:8
+ 24:18 Хик 17:5

+ 24:19 Йер 12:1, Зәб 36:1, Хик 23:17, Хик 24:1

+ 24:20 Әйп 18:5-6, Әйп 21:17, Хик 13:9

+ 24:21 1 Птр 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Ҡнн 1:17, Ҡнн 16:19, Хик 18:5, Хик 28:21

+ 24:24 Сығ 23:7, Хик 17:15, Ишғ 5:23
+ 24:28 Сығ 20:16, Хик 19:5, Хик 25:18
+ 24:29 Хик 20:22
+ 24:34 Хик 6:10-11, Вәғ 4:5
+ 25:1 Хик 1:1, Хик 10:1, 4 Бат 18:5-7
+ 25:2 Ҡнн 29:29
+ 25:5 3 Бат 2:44-45, Хик 16:12
+ 25:6 Лк 14:8-11
+ 25:11 Хик 15:23
+ 25:12 Зәб 140:5
+ 25:13 Хик 13:17
+ 25:14 Йһҙ 1:12
+ 25:16 Хик 27:7

+ 25:18 Сығ 20:16, Хик 12:18, Хик 19:5, Хик 24:28

+ 25:21 4 Бат 6:22, 2 Йыл 28:15, Маҫ 5:44
+ 25:22 Зәб 139:11, Рим 12:20
+ 25:24 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 21:19
+ 25:25 Хик 15:30
+ 26:1 Хик 17:7, Хик 19:10, Хик 26:8
+ 26:2 Иҫп 23:8, Ҡнн 23:5

+ 26:3 Зәб 31:9, Зәб 31:9, Хик 10:13, Хик 19:29

+ 26:5 Маҫ 21:24-27
+ 26:8 Хик 26:1
+ 26:11 2 Птр 2:22
+ 26:12 Хик 28:11, Хик 29:20
+ 26:13 Хик 22:13
+ 26:15 Хик 15:19, Хик 19:24
+ 26:20 Хик 16:28, Хик 22:10
+ 26:22 Хик 18:8
+ 26:23 Зәб 28:3, Йер 9:8, Маҫ 23:27
+ 26:25 Йер 12:6
+ 26:27 Эст 7:9, Зәб 7:16, Вәғ 10:8, Днл 6:24
+ 27:1 Лк 12:19-20, Яҡ 4:13-14
+ 27:3 Әйп 6:3
+ 27:4 Хик 6:34
+ 27:5 Хик 28:23
+ 27:6 Зәб 140:5
+ 27:7 Хик 25:16
+ 27:10 Хик 17:17
+ 27:11 Зәб 118:42
+ 27:12 Хик 22:3
+ 27:13 Хик 20:16
+ 27:15 Хик 19:13, Хик 21:9, Хик 25:24
+ 27:18 1 Кор 9:7
+ 27:20 Хик 15:11, Хав 2:5, Вәғ 1:8, Вәғ 4:8
+ 27:21 Хик 17:3
+ 27:24 Хик 23:5, 1 Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 4 Бат 7:7, Лев 26:8, 1 Бат 17:32

+ 28:2 3 Бат 16:8-28, 4 Бат 15:8-15
+ 28:3 Маҫ 18:30
+ 28:6 Хик 19:1
+ 28:8 Сығ 22:25, Хик 13:22
+ 28:9 Зәб 65:18, Хик 15:8
+ 28:10 Зәб 7:16, Хик 26:27
+ 28:11 Хик 26:12

+ 28:12 Хик 11:10, Әйп 24:4, Хик 28:28, Хик 29:2

+ 28:13 Әйп 31:33, 1 Ях 1:9
+ 28:15 Хик 19:12
+ 28:17 Баш 4:12, Баш 9:6
+ 28:18 Хик 10:9
+ 28:19 Хик 12:11
+ 28:20 Хик 19:2, Хик 21:5, Хик 23:4
+ 28:21 Хик 18:5, Хик 24:23, Зөл 13:19
+ 28:22 Хик 22:16
+ 28:23 Хик 29:5, Хик 27:5
+ 28:24 Сығ 20:12
+ 28:25 Хик 13:10, Хик 15:18
+ 28:27 Ҡнн 15:7-8, Хик 19:17
+ 28:28 Хик 28:12
+ 29:1 Хик 1:25, Хик 6:15
+ 29:2 Хик 11:10, Хик 28:12, Хик 28:28

+ 29:3 Хик 10:1, Хик 15:20, Лк 15:13, Лк 15:30

+ 29:5 Хик 28:23
+ 29:6 Зәб 9:16
+ 29:7 Зәб 40:2
+ 29:8 Хик 11:11
+ 29:10 Баш 4:5, Баш 4:8
+ 29:11 Әйп 5:2, Хик 12:16
+ 29:13 Хик 22:2
+ 29:14 Зәб 71:4, Хик 16:12
+ 29:15 Хик 10:1, Хик 17:25
+ 29:16 Зәб 36:34, Зәб 90:8, Зәб 91:12
+ 29:17 Хик 13:24

+ 29:18 1 Бат 3:1, Зәб 73:9, Ғам 8:11, Сығ 32:25

+ 29:20 Хик 26:12

+ 29:22 Хик 15:18

+ 29:23 Хик 11:2, Хик 16:18, Хик 18:12, Хик 15:33, Хик 18:12

+ 29:24 Лев 5:1, Хак 17:2
+ 29:25 Лк 12:4
+ 29:26 Хик 19:6
+ 30:4 Ях 3:13, Әйп 28:26, Ишғ 40:12
+ 30:5 Зәб 11:7, Зәб 17:31, Зәб 3:3, Хик 2:7
+ 30:6 Ҡнн 4:2, Ҡнн 12:32, Асл 22:18
+ 30:8 Маҫ 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Ҡнн 8:12-14, Ҡнн 31:20, Зәб 77:11, Зәб 105:21, Һош 13:6

+ 30:10 Вәғ 7:21
+ 30:11 Сығ 21:17, Хик 20:20
+ 30:12 Хик 16:2
+ 30:13 Зәб 100:5
+ 30:14 Әйп 29:17, Зәб 13:4
+ 30:17 Баш 9:22, Хик 20:20
+ 30:18 Хик 6:16
+ 30:22 Хик 19:10
+ 30:25 Хик 6:6-8
+ 30:27 Йои 2:7
+ 30:32 Әйп 21:5, Мих 7:16
+ 31:3 Ҡнн 17:17, 3 Бат 11:1-4, Хик 7:26
+ 31:4 Хик 20:1, Вәғ 10:17, Эфс 5:18
+ 31:6 Зәб 103:15
+ 31:8 Әйп 29:12, Әйп 29:15
+ 31:9 Лев 19:15, Ҡнн 1:16, Ҡнн 16:18-19
+ 31:10 Рут 3:11, Хик 12:4, Хик 3:15
+ 31:15 Хик 20:13
+ 31:20 Ҡнн 15:7-8, Хик 22:9
+ 31:31 Хик 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Хикмәттәр

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Хикмәттәр

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)